ژوره‌کان
  ريفراندۆمى دەستورى توركيا
راپۆرتی شیکاری ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان نوسین و ئامادەکردنی: گەیلان عەباس ئەندامی ژوری توێژینەوەی سیاسی


وا بڕیاره‌ (16)ی نیسانی داهاتو ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌ سه‌رانسه‌ری تورکیادا ئه‌نجام بدرێت به‌مه‌به‌ستی گۆرانکاری و هه‌مواری چه‌ند ماده‌یه‌کی ده‌ستوری تورکیاو  گۆڕینی سیسته‌می سیاسی ئه‌و وڵاته‌ له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی.

ئه‌ردۆغان به‌هه‌ر نرخێک بێت هه‌وڵ ده‌دات تا هاتنی ساڵی (2023) سیسته‌می سیاسی تورکیا بگۆڕێت به‌ سه‌رۆکایه‌تی، بەڵام له‌ئه‌گه‌ری سه‌رکه‌وتنی به‌ره‌ی به‌ڵێ بۆ ده‌ستور، دۆزی کورد له‌باکوری کوردستان رو له‌ ئاینده‌یه‌کی ئاڵۆز و نادیار ده‌کات.


پێڕست
پێشه‌کی    
ریفراندۆم و ریفراندۆمی ده‌ستوری    
ریفراندۆمی ده‌ستوری چییه‌؟    
مێژوی ده‌ستور و ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌ تورکیا    
رێکاره‌کانی هه‌مواری ده‌ستوری تورکیا    
پرۆسه‌ی هه‌مواری ده‌ستوری له‌په‌رله‌مانی تورکیا (٢٠١٦-٢٠١٧)    
چۆنیه‌تی به‌رێوه‌چونی پرۆسه‌ی ریفراندۆم له‌تورکیا    
پرۆژه ‌یاسای هەموار کراوی دەستوری تورکیا    
یه‌که‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌رۆک کۆمار    
دوه‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان (په‌رله‌مان)    
سێهه‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری (ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ری)    
چواره‌م. له‌سه‌ر ئاستی دادگای ده‌ستوری    
جیاوازیه‌کانی سیستمی په‌رله‌مانی تورکیاو سیستمی پێشنیارکراوی سه‌رۆکایه‌تی بۆ تورکیا    
هه‌ڵوێستی پارته‌کان ده‌رباره‌ی هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌کان و ریفراندۆمه‌ ده‌ستوریه‌که‌    
ئامانجه‌کانی هه‌موارکردنی ده‌ستور له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگان و ئه‌که‌په‌وه‌‌    
لێکه‌وته‌کانی هه‌موارکردنی ده‌ستور    
ده‌ره‌نجام    
سه‌رچاوه‌کان    


پێشه‌کی
وابریاره‌ 16 نیسانی 2017 ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌ سه‌رانسه‌ری تورکیادا ئه‌نجام بدرێت به‌مه‌به‌ستی گۆرانکاری و هه‌مواری چه‌ند ماده‌یه‌کی ده‌ستوری تورکیاو  گۆڕینی سیسته‌می سیاسی ئه‌و وڵاته‌ له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی.

لایه‌نه‌کانی تورکیا بۆچون و سه‌رنجیان جیاوازه‌ ده‌رباره‌ی ریفراندۆمه‌ ده‌ستوریه‌که‌، بە ‌نمونه‌ هه‌ندێکیان بریاریانداوه‌ به‌ به‌ڵی پێشوازی له‌ ریفراندۆمه‌که‌ بکه‌ن، هه‌ندێکیشیان به‌ نه‌خێر. به‌نمونه‌ له‌ نێو په‌رله‌مانی تورکیادا ده‌نگه‌کانی به‌ڵێ و نه‌خێر به‌سه‌ر دو گروپدا دابه‌ش بون. گروپێکیان که‌ (پارتی داد وگه‌شه‌پێدان و پارتی  بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی تورکیا) له‌خۆی ده‌گرێت، بڕیاریانداوه‌ به‌ به‌ڵی ده‌نگ بده‌ن له‌ریفراندۆمه‌که‌دا، له‌به‌رامبه‌ردا گروپی دوه‌م هه‌ریه‌ک له‌ (پارتی  کۆماری گه‌ل و پارتی دیموکراتی گه‌لان) له‌خۆ ده‌گرێت، ئه‌مانیش بریاریانداوه‌ به‌ نه‌خێر ده‌نگ به‌ پرۆژه‌که‌ی پارتی دادوگەشەپێدان بده‌ن له‌ ریفراندۆمه ده‌ستورییه‌‌که‌ی 16 نیساندا.

له‌ ئێستادا ئه‌م دابه‌شبونه‌ به‌جۆرێکه‌ که‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌سه‌ر شه‌قامی تورکییه‌وه‌ ‌جێهێشتوه‌، به‌جۆرێک ئاراسته‌ی ده‌نگه‌کا‌ن به‌سه‌ر هه‌ردو ئاراسته‌که‌دا دابه‌شبون، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایکردوه‌ که‌ تا ئێستا ئاسۆی ریفراندۆم و ئه‌نجامه‌که‌ی رون نه‌بێت، که ‌ئایا سه‌رئه‌نجام ریفراندۆمه‌که‌‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی چ گروپێکیان یه‌کلا ده‌بێته‌وه‌.  به‌ڵام پرسیاری گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، بۆچی ئه‌ردۆگان و پارتەکەی په‌نا ده‌بەنه‌ به‌ر کارتی ریفراندۆم و هه‌مواری ده‌ستور؟ لەکاتێکدا ئه‌و وڵاته‌ به‌ده‌ست چه‌ندین کێشه‌ی ئابوری و سیاسی و ئه‌منی و ناوخۆییه‌وه‌ ده‌ناڵێنی. ئایا هه‌مواری ده‌ستور ده‌توانێ تورکیا له‌و کێشه‌و قه‌یرانانه‌ رزگاربکات وڵاتەکە بگەیەنێتە کەناری ئارام؟ یاخود نه‌خێر به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌مواری ده‌ستور و گۆڕینی سیسته‌می سیاسی تورکیا سه‌ره‌تای قه‌یرانێکی نوێیه‌و دیار نییه‌ تورکیا ئاراسته‌ی چ بارودۆخێکی دیکه‌ ده‌کاته‌وه‌؟  ئایا بۆ تورکیا سیستمی سەرۆکایەتی گونجاوە؟ ئایا سیستەمی سەرۆکایەتی توکیا دەکاتە وڵاتێک بەهێزو پێشکەوتو یاخود بە پێچەوانەوە تورکیا دەکات بە وڵاتێکی دیکتاتۆری تاكرەو تاک حیزبی؟ ئه‌مانه‌و‌ چه‌ندین پرسیاری دیکە‌‌ ‌له‌رێی ئه‌م راپۆرته‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین تیشکیان بخه‌ینه‌ سه‌رو وه‌ڵامێکیان بۆ به‌ده‌ست بخه‌ین.

ریفراندۆم و ریفراندۆمی ده‌ستوری
ریفراندۆم یان ڕاپرسی (گشت پرسی)، ‌مەبە‌ست لێی ده‌نگدانێکی گشتییه‌، که‌ تێیدا گه‌ل (هاوڵاتی، ده‌نگده‌ر) به‌شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ ڕای خۆی ده‌رده‌بڕێت سه‌باره‌ت به‌ کێشه‌یه‌کی گشتی یاخود بابه‌تێکی گرنگی چاره‌نوسساز، یان هه‌ر پرسێکی دیکه‌. له‌م پرۆسه‌یه‌دا بژاده‌کانی به‌رده‌م پرس پێکراو دیاریکراون و ته‌نها دو بژارده‌ی (به‌ڵێ) و (نه‌خێر)، ده‌خرێته‌ به‌رده‌ست هاوڵاتیان له‌ پرۆسه‌که‌دا.

به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ڕیفراندۆم یان ڕاپرسی، چه‌ند شێوازێکی هه‌یه‌، له‌ دیارترینیشیان بریتین له‌‌: ریفراندۆمی ده‌ستوری، ریفراندۆمی میللی، ریفراندۆمی (ڕاپرسی) ڕای گشتی، ریفراندۆمی سیاسی، ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیی و مافی چاره‌ی خۆنوسین. ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌م راپۆرتەدا گرنگی پێده‌ده‌ین و له‌سه‌ری ده‌وه‌ستین، بریتییه‌ له‌و جۆره‌ی ریفراندۆم که‌ به‌ (ریفراندۆمی ده‌ستوری) ناسراوه‌.

ریفراندۆمی ده‌ستوری چییه‌؟
دوایین قۆناغه‌ له‌ قۆناغه‌کانی داڕشتنی ده‌ستوری نو‌سراو، که‌ پێشتر لیژنه‌یه‌کی تایبه‌تمه‌ند پرۆژه‌ ده‌ستورێکی دیاریکراو ئاماده‌ دەکات، دواتر پاش تێپه‌رکردنی قۆناغه‌ یاساییه‌کانی، له‌ داواجاردا ده‌خرێته‌ ڕیفراندۆمی گشتییه‌وه‌و گه‌ل بڕیاری له‌باره‌وه‌ ده‌دات که‌ بچێته‌ بواری جێبه‌جێکردنه‌وه‌ یاخود ره‌تبکرێته‌وه‌.

یاخود بریتیه‌ له‌پرۆسه‌ی ده‌نگدان بۆ په‌سه‌ندکردن یاخود ره‌تکردنه‌وه‌ی هه‌مواری ده‌ستوری، واته‌ ده‌نگدان له‌سه‌ر به‌شێک یاخود چه‌ند ماده‌یه‌ک له‌ده‌ستورێکی دیاریکراو به‌ به‌ڵێ یاخود به‌ نه‌خێر، له‌نمونه‌ی ئه‌و ریفراندۆمه‌ ده‌ستورییه‌ی که‌ وابریاره‌ له‌ 16 نیسانی 2017 له‌ تورکیا به‌رێوه‌بچێ بۆ هه‌مواری 18 مادده‌ی ده‌ستوری له‌ ده‌ستوری ساڵی 1982ی تورکیا.

مێژوی ده‌ستور و ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌ تورکیا
لە تورکیای سه‌رده‌می عوسمانیدا سیسته‌می سیاسی پشتی ده‌به‌ست به‌هه‌ردو بنه‌مای (خیلافه‌ت و سوڵتانیه‌ت)، به‌جۆرێک سوڵتان خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی ره‌هابو، مه‌رجه‌عیه‌تیشی له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامیه‌وه‌ وه‌رده‌گرت، بۆیه‌ سوڵتان خۆی پابه‌ند ده‌کرد به‌ جێبه‌جێکردنی حوكمه‌ شه‌رعییه‌کانه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌و مێژوە تا هاتنی سه‌رده‌می (سوڵتان عه‌بدول حه‌مید) مێژویه‌ک بو له‌ده‌ره‌وه‌ی سیسته‌می ده‌ستوری نوسراو به‌ واتا یاساییه‌که‌ی.  ئه‌وه‌بو یه‌که‌م ده‌ستوری نوسراوی تورکیا له‌سه‌ر‌ده‌می سوڵتان عه‌بدولحه‌میدا دانرا، به‌دیار‌یکراویش له‌ ساڵی 1878دا، له‌ ژێر ناوی (یاسای بنه‌ره‌تی). ئه‌و ده‌ستوره‌ ‌ له‌ 12 به‌ش و 119 مادده‌ پێک هاتبو. ئه‌م ده‌ستوره‌ ئیلهامی له‌ ده‌ستوری (روسی و به‌لجیکی)یه‌وه‌ وه‌رگرتبو.
قۆناغی دوەمی ده‌ستوری تورکیا ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ دوای کۆتاییه‌کانی جه‌نگی یه‌که‌می جیهانی، به‌دیاریکراویش له‌ماوه‌ی جه‌نگی سه‌ربه‌خۆی تورکیادا له‌ساڵی 1921دا ده‌ستورێکی نوێ دانرا که‌تیایدا (ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانی گه‌وره‌) بۆ تورکیا پێشنیار کردبو، ئه‌م ده‌ستوره‌ش ئیلهامی له‌ده‌ستوری سویسرییه‌وه‌ وه‌رگرتبو. دوای روخانی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی و راگه‌یاندنی کۆمارێکی نوێ له‌ تورکیا له‌ساڵی 1923 دا، ده‌سه‌ڵاتدارانی وڵات، به‌دیاریکراویش (که‌مال ئه‌تاتورک) سه‌رۆک کۆماری ئه‌وکات پێشنیاری دەستورێکی نوێی بۆ تورکیا کرد. ئه‌وه‌بو له‌و سه‌رده‌مه‌دا یه‌که‌م ده‌ستوری نوێی سه‌رده‌می کۆماری دارێژراو له‌ساڵی 1924 دا په‌سه‌ندکرا. دیارترین خاڵەکانی ئه‌م ده‌ستوره‌ بریتبو له‌ به‌عه‌لمانی کردنی سیستمی وڵات و داننان به‌ سیستمی په‌رله‌مانی بۆ تورکیا. ئه‌م ده‌ستوره‌ش کاری پێکرا تاوه‌کو ساڵی 1960، چونکه‌ له‌و ساڵه‌دا یه‌که‌مین کوده‌تای سه‌ربازی له‌ تورکیادا ئه‌نجامدرا، هه‌ر دوای ئه‌و روداوه‌ کارکردن به‌ ده‌ستوری 1924 هه‌ڵپه‌سێردرا. ده‌سه‌ڵاتدارانی پاش کوده‌تاش له‌ ساڵی 1961 دا ده‌ستورێکی نوێیان بۆ تورکیا پێشنیارکرد، به‌ڵام ئه‌م ده‌ستوره‌ پشت به‌ست به‌ده‌ستوری 1924 دانرابو، یه‌کێک له‌دیارترین گۆر‌انکاریه‌کانی بریتی بو له‌ دامه‌زراندنی (ئه‌نجومه‌نی پیران) له‌نێو په‌رله‌مانی تورکیادا، ئه‌مه‌ش بو به‌ دوه‌م ده‌ستوری کۆماری تورکیا. کارکردن به‌م ده‌ستوره‌ش به‌رده‌وام بو تاوه‌کو سه‌ر‌ده‌می کوده‌تا سه‌ربازیه‌که‌ی (که‌نعان ئێڤرین) له‌ساڵی1980. دوای کوده‌تاکه‌ له‌ساڵی 1982، ده‌ستورێکی نوێ بۆ تورکیا دانراو تا ئه‌م به‌رواره‌ش تورکیا کار به‌م ده‌ستوره‌ ده‌کات، سه‌ره‌رای ئه‌نجامدانی چه‌ندین هه‌مواری ده‌ستوری له‌ساڵانی پاش دانانی ئه‌م ده‌ستوره‌ به‌تایبه‌ت له‌ساڵانی (1987-1988-2007-2010) ئێستاش وابڕیاره‌ هه‌موارێکی دیکه‌ به‌سه‌ر ماده‌کانی ئه‌م ده‌ستوره‌دا بهێندرێ.

بیرۆکه‌ی یه‌که‌م هه‌مواری ده‌ستوری له‌ تورکیادا ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1937، کاتێک (پارتی گه‌لی کۆماری –جه‌هه‌په‌) له‌رێگه‌ی سه‌رۆک وه‌زیرانی ئه‌وکات (عیسمه‌ت ئینۆنۆ) وه‌ داوای گۆرینی سیسته‌می سیاسیان کرد له‌رێگه‌ی ده‌ستوره‌وه‌، به‌ڵام له‌وکاتدا به‌بیانوی نه‌خۆش که‌وتنی سه‌رۆک کۆمار (مسته‌فا که‌مال ئه‌تاتورک) بیرۆکه‌که‌ پشتگوێ خرا. له‌گه‌ڵ مردنی (ئه‌تاتورک) راسته‌وخۆ (عیسمه‌ت ئینۆنۆ) جێگه‌ی گرته‌وه‌، لێره‌وه‌ ئینۆنۆ به‌یه‌کجاری ده‌ستبه‌رداری بیرۆکه‌که‌ی بو.

دوای دانانی ده‌ستورێکی نوێ له‌ ساڵی 1982دا، (تورگت ئۆزال) له‌ساڵی 1983دا بۆ جارێکی تر پێشنیاری هه‌موارکردنی ده‌ستور و گۆرینی سیسته‌می په‌رله‌مانی  هێنایه‌وه‌ گۆڕێ، به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵه‌ش سه‌رکه‌وتنی به‌ده‌ست نه‌هێنا. دوای ئۆزال هه‌ریه‌ک له‌ (سلێمان ده‌میرال) و (نه‌جمه‌دین ئه‌ربه‌کان)یش هه‌وڵیان له‌و پێناوه‌دا دا، به‌ڵام ده‌ستبردن بۆ ئه‌م پرسه‌ له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سوپادا کرده‌یه‌کی هێنده‌ ئاسان نه‌بو، بۆیه‌ هه‌وڵه‌کان له‌و پێناوه‌دا به‌رده‌وام بون تا هاتنه‌ سه‌ر حوکمی پارتی (داد و گه‌شه‌پێدان) له‌ساڵی 2001.
دوایین هه‌وڵ له‌م پێناوه‌دا بیرۆکه‌که‌ی بۆ (ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان) سه‌رۆک کۆماری ئێستای تورکیا ده‌گه‌رێته‌وه‌. سه‌ره‌تای ئه‌م هه‌وڵه‌ی بۆ گۆرینی سیسته‌می سیاسی تورکیا له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی، وه‌ک ئه‌ردۆگان ئاماژه‌ی بۆ ده‌کات " سه‌ره‌تای بیرۆکه‌که‌ بۆ ئه‌وکاته‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ که‌ سه‌رۆک شاره‌وانی ئه‌سته‌نبوڵ بوه‌" بۆیه‌ دوای گه‌یشتنی پارتی دادوگه‌شه‌پێدان به‌ده‌سه‌ڵات،  ئه‌ردۆگان ورده‌ وه‌رده‌ به‌ کرده‌نی کاری له‌سه‌ر کرد.

له‌پاش ساڵی 2001، ئه‌که‌په‌ له‌رێی په‌رله‌مانه‌وه‌ دو هه‌وڵی هه‌موار بۆ زنجیره‌یه‌ک ماده‌ی ده‌ستوری له‌رێگه‌ی دو ریفراندۆمه‌وه‌ له‌ ساڵه‌کانی  2007 و 2010 به‌سه‌رکه‌وتوی ئه‌نجامدا. به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵه‌ لێره‌دا کۆتایی نه‌هات و خولیاکه‌ی ئه‌ردۆگان بۆ گه‌یشتن به‌ سیستمی سه‌رۆکایه‌تی‌ به‌رده‌وام بو تا ئه‌وه‌ی دوباره‌ به‌ له‌ساڵی 2016 بیرۆکه‌ی هه‌مواری ده‌ستورو گۆرینی سیسته‌می سیاسی تورکیا له‌رێگه‌ی ئه‌که‌په‌وه‌ له‌ په‌رله‌مانی تورکیا سەریهەڵدایەوە. ئه‌که‌په‌ له‌په‌رله‌مان به‌ هاوبه‌شی و هاوکاری مه‌هه‌په‌ توانی نیوه‌ی ئه‌م رێگه‌یه‌ش ببرێت، هه‌ربۆیه‌ دوای بردنه‌وه‌ی گه‌مه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌که‌په‌وه‌ بۆ هه‌مواری ده‌ستورو سیسته‌می سیاسی تورکیا، پرۆژه‌ هه‌مواره‌که‌ له‌ ئێستادا پێیناوه‌ته‌ قۆناغی ڕیفراندۆمه‌وه‌و له‌چاوەڕوانی ده‌نگی هاوڵاتیانی تورکیادایه‌‌.

له‌ ئێستادا کۆماری تورکیا هه‌نگاو ده‌نێت بۆ ئه‌نجامدانی حه‌وته‌مین ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌ مێژوی خۆیدا. واته‌ به‌درێژای مێژوی کۆماری نوێ تورکیا له‌ ساڵی 1923 تا ساڵی 2010، شه‌ش جار ریفراندۆمی ده‌ستوری بۆ (قبوڵکردن و ره‌فزکردنی ده‌ستور یاخود هه‌مواری ماده‌ی ده‌ستور) ئه‌نجامدراوه،‌ به‌م جۆره‌ی خواره‌وه‌:


ئه‌م ده‌ستوره‌ی ئێستای تورکیا(1982)، له‌مێژویدا 17 جار هه‌مواری تێدا کراوه‌، یه‌که‌م هه‌موار له‌ساڵی1987دا بوه‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆکایه‌تی (که‌نعان ئێڤرین) و حکومه‌تی (تورگت ئۆزال)دا، دواهه‌مین هه‌موار له‌ساڵی 2010دا بو له ‌سه‌رده‌می سه‌رۆکایه‌تی (عه‌بدوڵا گویل) و حکومه‌تی (ره‌جه‌ب یه‌تب ئه‌ردۆگان)دا. له‌و نێوانه‌شدا سێ جار هه‌مواره‌ ده‌ستوررییه‌کان به‌ ریفراندۆمی گشتی په‌سه‌ندکراون له‌ ساڵانی (1987،2007،2011).

رێکاره‌کانی هه‌مواری ده‌ستوری تورکیا
مادده‌ی 175ی ده‌ستوری 1982 توركیا، رێکاره‌کانی هه‌مواری ده‌ستوری تورکیای به‌م جۆره‌ دیاریکردوه‌:
1. ده‌بێت هه‌مواری ده‌ستوری له‌لایه‌ن سێ یه‌کی ئه‌ندامانی په‌رله‌مانه‌وه‌ به‌شێوه‌ی نوسراو پێشکه‌ش بکرێت.
2. هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌که‌ پێویسته‌ له‌ دو دانیشتنی په‌رله‌مانی تورکیادا گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکرێت.
3. پێویسته‌ هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌که‌‌ به‌ده‌نگی زۆرینه‌ی 3/5 ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی تورکیا له‌ ده‌نگدانێکی نهێنیدا په‌سه‌ند بکرێت، ئه‌م رێژه‌یه‌ش واته‌ 330 په‌رله‌مانتار ده‌نگی به‌ڵێ بده‌نه‌ پرۆژه‌که‌ له‌کۆی 550 په‌رله‌مانتار.
4. ئه‌گه‌ر هاتو تواندرا له‌په‌رله‌ماندا هه‌مواره‌که‌ به‌رێژه‌ی 367 ده‌نگی به‌ڵی په‌سه‌ند بکرێ، ئه‌وا له‌وکاته‌دا هه‌مواره‌که‌ پێویستی به‌ ریفراندۆمی گشتی نابێت و ته‌نها ره‌وانه‌ی سه‌رۆک کۆمار ده‌کرێ بۆ ئیمزاکردن و په‌سه‌ندکردنی هه‌مواره‌که‌.
5. له‌هه‌ردو دۆخه‌که‌دا دوای په‌سه‌ندکردنی پرۆژه‌که‌ له‌په‌رله‌مانه‌وه‌ ره‌وانه‌ی سه‌رۆک کۆماری وڵات ده‌کرێت بۆ په‌سه‌ندکردنی، سه‌رۆككۆماری وڵاتیش ده‌توانێت تانه‌ له‌سه‌ر هه‌مو یان به‌شێك له‌ مادده‌كانی یاساكه‌ بدات و بیگێرێته‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان به‌مه‌به‌ستی پێداچونه‌وه‌. په‌رله‌مانیش ده‌توانێ به‌زۆرینه‌ی ده‌نگی 3/5 ئه‌ندامانی ده‌ستکاری هه‌مواره‌کان نه‌کات، ئه‌گه‌ر سه‌رۆک کۆمار لاریشی نه‌بو له‌ پرۆژه‌که‌، ئه‌وا ئیمزای له‌سه‌ر ده‌كات و له‌ماوه‌ی 15 رۆژ ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان و دواتر له‌ رۆژنامه‌ی فه‌رمی وڵاتدا بڵاوده‌كرێته‌وه.
6. له‌گه‌ڵ په‌سه‌ندکردنی ده‌ستوره‌که‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆک کۆماره‌وه و دوای بڵاوبونه‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌ی فه‌رمی وڵاتدا،‌ پێویسته‌ له‌ماوه‌ی 60 رۆژدا هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌که‌ بخرێته‌ ریفراندۆمه‌وه‌ تاوه‌کو گه‌ل بریاری له‌باره‌وه‌ بدات.
7. بۆ په‌سه‌ندکردنی ئه‌نجامی ریفراندۆمه ده‌ستوریه‌که‌، ئه‌وا پێویسته‌ هه‌مواره‌که‌ رێژه‌ی 51% ده‌نگه‌کانی هاوڵاتیانی تورکیا به‌ده‌ستبهێنێت.
دواجار كۆمسیۆنی باڵای هه‌ڵبژاردنه‌كانی تورکیا، ئاماده‌یی خۆی نیشان ده‌دات بۆ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌که‌و بڕی بودجه‌ی پێشنیازكراو پێشكه‌شی په‌رله‌مان ده‌كات بۆ مه‌به‌ستی په‌سندكردنی بڕیاری به‌رێوه‌چونی پرۆسه‌که‌.

پرۆسه‌ی هه‌مواری ده‌ستوری له‌په‌رله‌مانی تورکیا (٢٠١٦-٢٠١٧)
 پارتی زۆرینه‌ واته‌ (پارتی دادوگه‌شپێدان) له‌گه‌ڵ (پارتی نه‌ته‌وه‌په‌رستی تورکیا) که‌ رێژه‌ی 60% په‌رله‌مانی ئه‌و وڵاته‌ پێک ده‌هێنن، پرۆژه‌ هه‌موارێکیان‌ پێشکه‌ش به‌ په‌رله‌مانی تورکیا کرد، به‌مه‌به‌ستی گۆرانکاری له‌ 18 مادده‌ی ده‌ستوری تورکی، که‌ زۆرینه‌ی ماده‌کانیش په‌یوه‌ست بون به‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌رۆک کۆماری وڵات و گۆرینی سیستمی سیاسی تورکیا له‌په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی. پاش به‌رێوه‌چونی دو دانیشتن ده‌رباره‌ی گفتوگۆکردن له‌سه‌ر هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌کان، سه‌رئه‌نجام له‌ رۆژی چوارشەممه ‌ رێکه‌وتی 21/1/2017دا، پرۆژه‌ی هه‌موارکراوی ده‌ستوری تورکیا له‌ژێر ناوی (یاسای گۆڕانکاری ده‌ستوری کۆماری تورکیا) خرایه‌ ده‌نگدانه‌وه‌،  پرۆژه‌که‌ش په‌سه‌ندکرا به‌م شێوەیە‌:

ژماره‌ی په‌رله‌مانتارانی په‌رله‌مانی تورکیا    

هه‌رچه‌نده‌ پرۆژه‌که‌ نه‌یتوانی 367 ده‌نگی به‌ڵی کۆبکاته‌وه واته‌ هه‌موارکردن به‌ بێ ریفراندۆم‌، به‌ڵام توانی 330 ده‌نگی به‌ڵی به‌ده‌ستبهێنێت و پرۆژه‌که‌ ئاماده‌بکات بۆ ریفراندۆمی گشتی. دوای په‌سه‌ندکردنی پرۆژه‌که‌ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مانی توركیا بۆ وه‌رگرتنی ره‌زامه‌ندی سه‌رۆك كۆمار، له‌ رۆژی 3/2/2017 دا یاساكه‌ی ئاراسته‌ی سه‌رۆك كۆماری توركیا كرد. سەرۆک کۆمار ماوەی 15 رۆژی لەبەردەمدابو بۆ واژۆکردن لەسەر پرۆژه‌که‌،  بەڵام دوای تێپەڕبونی ھەفتەیەک لە وادەی ئاراستەکردنی لەلایەن پەرلەمانەوە، له‌ رۆژی هه‌ینی رێکه‌وتی 10/2/2017 دا پرۆژه‌که‌ی په‌سه‌ندکردو رۆژی 16/4/2017 ده‌ستنیشانکرد وه‌ک رۆژی ئه‌نجامدانی ریفراندۆمی ده‌ستوری له‌تورکیادا.

چۆنیه‌تی به‌رێوه‌چونی پرۆسه‌ی ریفراندۆم له ‌تورکیا
دوای په‌سه‌ندکردنی‌ ‌بڕیاری ژماره‌ 75ی کۆمسیۆن له‌په‌رله‌مانی تورکیا له‌رێکه‌وتی 11/2/2017، له‌به‌ره‌به‌یانی  به‌یانی رۆژی یه‌كشه‌ممه‌ 12/2/2017 ته‌واوی بریاره‌که‌ له‌ رۆژنامه‌ی فه‌رمی توركیا بۆ ده‌ستنیشانكردنی واده‌ی ئه‌نجامدانی ریفراندۆم بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوری توركیا بڵاوكرایه‌وه‌ و به‌مه‌ش لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان هه‌ڵمه‌تی بانگه‌شه‌كردنیان بۆ به‌ڵێ و نه‌خێر ده‌ستپێكرد.

به‌پێی بریاری ژماره‌ 75 کۆمسیۆن ته‌واوی رێوشوێنه‌کانی پرۆسه‌ی‌ ریفراندۆمی تورکیا به‌م جۆره‌ به‌رێوه‌ده‌چێت:
1. له‌م ریفراندۆمه‌دا 55 ملیۆن و 336 هه‌زارو 960 هاوڵاتی له‌ناوه‌وەی تورکیا دەتوانن ده‌نگ بده‌ن و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش 164 هه‌زار سندوق ئاماده‌کراوه‌. له‌ده‌ره‌وه‌ی تورکیاش 2 ملیۆن و 929 هه‌زارو 389 هاوڵاتی مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌، له‌ 57 وڵات و 119 نوێنه‌رایه‌تی دیبلۆماسی و 32 ده‌روازه‌ی سنوری. واته‌ به‌کۆی گشتی 58 ملیۆن هاوڵاتی تورک له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌یه له‌م پرۆسه‌یه‌دا‌.
2. له‌ریفراندۆمه‌که‌دا 10 پارتی سیاسی تورکیا دەتوانن نوێنەری خۆیان پێشکەش بەدەستەی دانانی سندوقەکانی دەنگدان بکەن بۆ ئه‌وه‌ی چاودێری پرۆسه‌که‌‌ بكه‌ن و راپۆرتی چاودێری و هه‌ڵسه‌نگاندن پێشكه‌شی سه‌روی خۆیان بكه‌ن ئه‌و پارتانه‌ش بریتین له‌ : پارتی داد و گه‌شه‌پێدان (ئاك پارتی)، پارتی دایك، پارتی سه‌ربه‌خۆی توركیا (به‌ته‌په‌)، پارتی یه‌كگرتوی مه‌زن (به‌به‌په‌)، پارتی گه‌لی كۆماری (جه‌هه‌په‌)، پارتی دیموكراتی گه‌لان (هه‌ده‌په‌)، پارتی داوای ئازاد (هودا - پار)، پارتی بزوتنه‌وه‌ی نەتەوەیی(مه‌هه‌په‌)، پارتی سه‌عاده‌ت و پارتی وه‌ته‌ن.
3. سه‌ره‌تا پرۆسه‌که‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌رێوه‌ده‌چێت، واته‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌کانی تورکیا هاوڵاتیان له‌ رێکه‌وتی‌ 27/3/2017  ده‌ستپێده‌کات و  تاوه‌کو 9/4/2017 به‌رده‌وام ده‌بێت.
4. هاوکاتی ده‌نگدانی هاوڵاتیان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات، له‌رێکه‌وتی 30/3/2017 ئه‌و پارته‌ سیاسییانه‌ی خاوه‌نی فراكسیۆنن له‌ په‌رله‌مان سه‌ردانی رادیۆ و ته‌له‌فیزیۆنی فه‌رمی وڵات ده‌كه‌ن بۆ به‌شداری کردن له‌ تیروپشکی دیاریكردنی كارتی پڕوپاگه‌نده‌ كردن.
5. كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردنه‌کانی تورکیا له ‌رێکه‌وتی 12/5/2017 له‌ ته‌واوی‌ شارۆچكه‌كانی تورکیادا سندوقی ده‌نگدان ئا ماده‌ده‌کات.
6. له‌رێکه‌وتی 15/4/2017 له ‌ته‌واوی كاتژمێر 6 ئێواره‌دا پڕوپاگه‌نده‌ی هه‌ڵبژاردن كۆتایی دێت.
7. رۆژی پێنج شه‌ممه‌ ‌16/4/2017  پرۆسه‌ی ریفراندۆمه‌که‌ ده‌ستپێده‌کات. له‌ به‌شێكی پارێزگاكانی توركیا پرۆسه‌ی ده‌نگدان له‌ كاژێر ٧ به‌یانی تا ٤ ئێواره‌ و له‌ هه‌ندێك پارێزگای دیكه‌ش كه‌ سه‌رجه‌میان ده‌ستنیشانكراون له‌ كاژێر ٨ به‌یانی تا ٥ ئێواره‌ به‌رده‌وام ده‌بێت.
8. ئه‌نجامه‌کانی ده‌نگده‌رانی ریفراندۆم له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی وڵات له‌ رۆژی دواتردا راده‌گه‌یه‌ندرێت.

پرۆژه ‌یاسای هەموار کراوی دەستوری تورکیا
هه‌مواری ده‌ستوری تورکیا بۆ ریفراندۆمی 16 نیسانی 2017، 18 ماددە له‌خۆ ده‌گرێت که‌ په‌‌یوه‌ستن به‌ پۆست و ده‌سه‌ڵاته‌کانی (سه‌رۆک کۆمار، ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان (په‌رله‌مان)، ده‌سه‌ڵاتی باڵای دادوه‌ری و دادگای ده‌ستوری)، دیارترین نێوەرۆکی ماددە هەموارکراوەکانیش بریتین لە:
یه‌که‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌رۆک کۆمار
1. سەرۆك کۆمار وەک "سەرۆکی دەوڵەت"، ئەرکی دەسەڵاتی راپەراندن دەگرێتە ئەستۆ، هاوکات كابینه‌ی حكومه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێنرێته‌وه‌ و پۆستی سه‌رۆك وه‌زیران نامێنێت و ئەرک و دەسەڵاتی راپەراندن بە رەچاوکردنی دەستور و یاساکان بەشێوەیەکی گونجاو لەلایەن سەرۆك کۆمارەوە بەڕێوەدەبرێت.
2. سه‌رۆك كۆمار، جێگرانی سەرۆك کۆمار و وەزیرەکان دادەمەزرێنێت و کۆتاییش بە ئەرکەکانیان دەهێنێت.
3. سەرۆك کۆمار، دەتوانێت جێگر یان چەند جێگرێک بۆ خۆی دابمەزرێنێت.
4. جێگرانی سەرۆك کۆمار و وەزیرەکان لەنێوان ئەو کەسانەی توانیویانە ببنە پەرلەمانتار لەلایەن سەرۆك کۆمارەوە دیاری دەکرێن و دەست لە کاری پەرلەمانتاری دەکێشنەوە.
5. سه‌رۆک کۆمار فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی تورکیایه‌.
6. سەرۆک کۆمار پەیوەندی لەگەڵ پارتەکەی ناپچڕێنێت. به‌و واتایه‌ی سه‌رۆك ده‌کرێت له‌یه‌ک کاتدا سكرتێری حزب و سه‌رۆك کۆماریش بێت.
7. سەرۆک کۆمار لەدۆخی گونجاوی هەلومەرجی یاسادا دەتوانێت باری نائاسایی رابگەیێنێت و په‌رله‌مان هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌.
8. بودجە لەلایەن سەرۆك کۆمارەوە پێشکەشی پەرلەمان دەکرێت.
9. سەرۆك کۆمار لەبارەی بابەتەکانی دەسەڵاتی راپەڕاندن مه‌رسومی سەرۆك کۆماری دەردەکات.
10.    کاتێک سەرۆک کۆمار بە پێویستی بزانێت گۆڕانکاری یاسایی لە دەستوردا بکرێت، ئەوا پێشکەشی گەلی دەکات تاوەكو دەنگی لەسەر بدات.
11. مه‌رسومه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی به‌ کارپێنەکراو هه‌ژمار ده‌كرێت له‌ حاڵه‌تی ده‌ركردنی یاسایه‌ك له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر هه‌مان بابه‌ت بێت كه‌ له‌مه‌رسومه‌كه‌دا هاتوه‌.
12. ماوەی ویلایەتی سەرۆک کۆمار پێنج ساڵ دەبێت. یەک کەس دەتوانێت تەنیا دو خول خۆی بۆ سەرۆک کۆمار هەڵبژێرێت.
13. لە دوای مردنی سەرۆک کۆمار یان نەخۆشکەوتنی ئەو کەسە ئەرکەکانی بەڕێوە دەبات کە پێشتر سه‌رۆک کۆمار بۆ هەمان مەبەست دەسنیشانی کردوە.
14. ئەو پارتانەی کە دەیانەوێت پاڵێوراوی سەرۆك کۆماریان هەبێت، پێویستە لانی کەم 5%ی کۆی دەنگەکانی وڵاتیان بەدەستهێنابێت، یان 100 هەزار دەنگدەر دەنگی پێدابن.
15. ئەو پاڵێوراوەی لە هەڵبژاردن لەسەروی 50%  واته‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های دەنگەکان بهێنێت بە سەرۆك کۆمار هەڵدەبژێردرێت.
16. ته‌مه‌نی ئه‌و كه‌سه‌ی خۆی بۆ پۆستی سه‌رۆک كۆمار ده‌پاڵێوێت ده‌بێت لەسەرو 40 ساڵ بێت و هاوڵاتی توركی بێت و هه‌ڵگری بروانامه‌ی به‌کالۆریۆس بێت.

دوه‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان (په‌رله‌مان)
1. ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان و هه‌موارکردن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ له‌ده‌ستی په‌رله‌ماندا ده‌بێت.
2. ژمارەی پەرلەمانتاران لە 550 پەرلەمانتارەوە دەبێته‌ 600 پەرلەمانتار.
3. تەمەنی خۆپاڵاوتن بۆ پەرلەمان لە تەمەنی 25 ساڵییەوە دەکرێت بە 18 ساڵ.
4. هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆك کۆماری تورکیا پێنج ساڵ جارێک و له‌ یه‌ک رۆژدا ئەنجامدەدرێت.
5. پەرلەمان دەسەڵاتی چاودێریی و زانیاری وەرگرتن لەڕێگەی "بەدواداچونی پەرلەمان"، "کۆبونەوەی گشتیی"، "لێپرسینەوەی پەرلەمان" و "پرسیاری نوسراو" بەکاردەهێنێت.
6. بەمەبەستی رونکردنەوەی یاساکان بڕیارنامەی سەرۆك کۆماری دەرناکرێت.
7. پەرلەمان دەتوانێت به‌ده‌نگی 3/5 ئه‌ندامانی دۆسیەی لێپرسینه‌وه‌ و لێکۆڵینەوە بۆ سەرۆك کۆمار، جێگرانی سەرۆك کۆمار و وەزیرەکان بکاتەوە. ئەو سەرۆك کۆمارەی بڕیار دەدرێت لەبارەیەوە دۆسیەی لێکۆڵینەوەی له‌ دژ بکرێتەوە، ناتوانێت بڕیاری هەڵبژاردن بدات.
8.  په‌رله‌مان به‌ دەنگی 2/3 ئەندامانی واتە 400 دەنگ لەکۆی 600 دەنگ، ده‌توانێ متمانە لە سەرۆک کۆماری وڵات بسه‌نێتەوە.
9. لە دۆخی دەرکردنی بڕیارنامەی پەرلەمانی تورکیا لەسەر هەمان بابەتەکان، بڕیارنامەی سەرۆك کۆماری ناچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
10. دوای دەستبەکاربونی پەرلەمانتاران لە پۆستی جێگری سەرۆك کۆمار و وەزیر، ئەندامێتییان لە پەرلەمان کۆتایی پێدێت.
11. پەرلەمانی تورکیا دەتوانێت بە دەنگی سێ لەسەر پێنجی پەرلەمانتاران بڕیاری سەرلەنوێ ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردن بدات.
12.     هەڵبژاردنی داهاتوی پەرلەمانی تورکیا و سەرۆك کۆمار پێكەوە لە 3ی تشرینی دوەمی 2019 ئەنجامدەدرێت.

سێهه‌م. له‌سه‌ر ئاستی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری (ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ری)
1. ناوی فەرمانگەی باڵای داواکارانی گشتیی و دادوەران، بۆ فەرمانگەی داواکارانی گشتیی و دادوەران دەگۆڕێت.
2. ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ری له‌ 11 ئه‌ندام پێک ێت، سه‌رۆک 4 ئه‌ندامیان داده‌مه‌زرێنێت و په‌رله‌مانیش 7 ئه‌ندامه‌که‌ی دیکه‌ی ده‌ست نیشان ده‌کات.
3. وه‌کیلی وه‌زاره‌تی دادوه‌ری هه‌میشه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ریدا کورسیه‌کی ده‌بێت.
4. ئه‌نجومه‌نی باڵای سه‌ربازی و دادگای  سه‌ربازی هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌.

چواره‌م. له‌سه‌ر ئاستی دادگای ده‌ستوری
1. جگە لە دادگا دیسپلینەکان، دادگای سەربازی دروست ناکرێت.
2. ئه‌نجومه‌نی باڵای سەربازی، دادگای تێهەڵچونەوەی سەربازی و دادگا سەربازییەکان هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌.
3. ژماره‌ی کورسییه‌کانی دادگای ده‌ستوری له‌ 17 کورسییه‌وه‌ بۆ 15 کورسی که‌م ده‌بێته‌وه‌.

نمونەیەک لە کارتی دەنگدانی ریفراندۆمی دەستوری تورکیا لەنێوان بژاردەی "بەڵێ و نەخێر" دا


جیاوازیه‌کانی سیستمی په‌رله‌مانی تورکیاو سیستمی پێشنیارکراوی سه‌رۆکایه‌تی بۆ تورکیا



هه‌ڵوێستی پارته‌کان ده‌رباره‌ی هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌کان و ریفراندۆمه‌ ده‌ستوریه‌که‌
پارته‌ سیاسیه‌کانی تورکیا بۆچون و سه‌رنجیان جیاوازه‌ ده‌رباره‌ی ده‌نگدان له‌ ریفراندۆمی ده‌ستوری تورکیادا‌، به‌نمونه‌ وابریاره‌ هه‌ندێکیان  به‌ به‌ڵی پێشوازی له‌ ریفراندۆمه‌که‌ بکه‌ن، هه‌ندێکیشیان به‌ نه‌خێر. به‌نمونه‌ له‌ نێو په‌رله‌مانی تورکیادا ده‌نگه‌کانی به‌ڵێ و نه‌خێر به‌سه‌ر دو گروپدا دابه‌ش بون. گروپێکیان پێکدێت له‌: پارتی داد وگه‌شه‌پێدان (ئه‌که‌په‌)و پارتی  بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی (مه‌هه‌په‌) ئه‌مانه‌ خاوه‌ن پرۆژه‌ هه‌مواره‌که‌ن بریاریانداوه‌ به‌ به‌ڵی ده‌نگ بده‌ن له‌ریفراندۆمه‌که‌دا، له‌به‌رامبه‌ردا گروپی دوه‌م هه‌ریه‌ک له‌ پارتی دیموکراتی گه‌لان (هه‌ده‌په‌) و پارتی گه‌لی کۆماری (جه‌هه‌په‌) له‌خۆ ده‌گرێت، ئه‌مانه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بریاریانداوه‌ به‌ نه‌خێر ده‌نگ به‌ پرۆژه‌که‌ی ئاکپارتی و مه‌هه‌په‌ بده‌ن له‌ ریفراندۆمه ده‌ستورییه‌‌که‌ی 16 نیساندا.  جیا له‌مانه‌ چه‌ندین پارتی دیکه‌ هه‌ن که‌ ئه‌وانیش ده‌نگه‌کانیان به‌ رێگه‌ی جیاواز به‌سه‌ر هه‌ردو ئاراسته‌که‌دا دابه‌ش بوه‌، ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌ هه‌ڵوێستی پارته‌ کوردیه‌کانی باکوری کوردستان و تورکیایه‌، که‌ ئه‌وانیش به‌سه‌ر دو به‌ره‌که‌دا دابه‌ش بون، به‌نمونه‌ زۆرینه‌یان بریاریانداوه‌ به‌ نه‌خێر ده‌نگ بده‌ن، هه‌ندێکیشیان به‌ بۆ ده‌نگی نه‌خێر خۆیان ئاماده‌کردوه‌، هه‌وڵده‌ده‌ین به‌جیا تیشک بخه‌ینه‌ سه‌ر هه‌ڵوێستی هه‌ریه‌ک له‌و پارتانه‌.

ده‌نگ و سه‌نگی لایه‌نه‌کان له‌ په‌رله‌مانی تورکیادا


ئه‌که‌په‌ و مه‌هه‌په‌
هه‌رچه‌نده‌ له‌بنه‌ره‌تدا پرۆژه‌ی هه‌مواری ده‌ستوری به‌ بیرۆکه‌ی ئه‌که‌په‌ داده‌نرا، به‌ڵام پاش پێشکه‌شکردنی پرۆژه‌که‌ به‌ سێ لایه‌نه‌که‌ی دیکه‌ی په‌رله‌مانی تورکیا له‌لایه‌ن پارته‌که‌ی ئه‌ردۆگانه‌وه‌، له‌ئاکامدا پرۆژه‌که‌ ته‌نها له‌لایه‌ن (مه‌هه‌په‌)وه‌ قبوڵکرا، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م دو لایه‌نه‌ بونه‌ خاوه‌ن پرۆژه‌ی به‌ڵێ بۆ ده‌ستور. ئه‌که‌په‌و مه‌هه‌په‌ پێکه‌وه‌ خاوه‌ن 357 کورسی په‌رله‌مانی تورکیان، ئه‌مه‌ش به‌رامبه‌ره‌ به‌رێژه‌ی 61% کورسیه‌کانی په‌رله‌مان، ئه‌م دو پارته‌ پێکه‌وه‌ توانیان به‌ ده‌نگی 339 په‌رله‌مانتار پرۆژه‌که‌یان‌ له‌نێو په‌رله‌مانی تورکیاوه‌‌ تێبپه‌رێنن و ئاماده‌ی بکه‌ن بۆ ده‌نگی شه‌قام له‌ 16 نیسانی 2017 دا.
ده‌رباره‌ی بیرۆکه‌ی هه‌مواری ده‌ستورو گۆرینی سیسته‌می په‌رله‌مانی بۆ سه‌رۆکایه‌تی له‌ تورکیا ئه‌ردۆگان ده‌ڵێ "له‌بنه‌ره‌تدا ئەمە پرۆژەی خۆمە، هەر لەو سەردەمەى سەرۆکی شارەوانی ئیستانبوڵ بوم پشتگیریم لەو سیستەمە دەکرد کە سودو قازانجی بۆ گەل و وڵات هەیە". هاوکات ره‌تیده‌کاته‌وه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی که‌سی خۆی پێشنیاری کردبێ و ده‌ڵێ" ئه‌گه‌ر لە ١٦ ی نیساندا گەل بە بەڵێ بە دەستورو سیستەمی سەرکۆماریی دەنگیدا، ئەوا دواتر لەیەکەم  هەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا و سەرکۆمار لە 3ی تشرینی دوەمی ٢٠١٩، گەل کێی هەڵبژارد ئەو کەسە دەبێتە یەکەم سەرکۆماری ئەم سیستەمە نوێیە".
لای خۆشیه‌وه‌ (ده‌وڵه‌ت باخچه‌لی) سه‌رۆكی مه‌هه‌په‌، ده‌رباره‌ی ریفراندۆمه‌که‌ی تورکیا په‌یامێكی ئاراسته‌ی سه‌رجه‌م رێكخستنه‌كانی پارته‌كه‌ی كرد له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی توركیاو داوای لێكردن به‌ ده‌نگی به‌ڵێ به‌شداریی له‌ ریفراندۆمه‌که‌دا بكه‌ن.
باخچه‌لی هۆكاری پاڵپشتیكردنی بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ی 18 مادده‌ی ده‌ستوریی رونکردوەتەوە و رایگه‌یاند "ئه‌م هه‌مواره‌ی ده‌ستور، ده‌بێته‌ بناغه‌ی به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌كان كه‌ مه‌به‌ست لێیان به‌ئامانجگرتنی كۆماریی توركیایه‌ و گورزێكی گه‌وره‌ له‌ گروپه‌ جوداخوازه‌كانی وه‌ك په‌كه‌كه‌، په‌یه‌ده‌، گروپی فه‌تحوڵڵا گوله‌ن و چه‌پڕه‌وه‌ رادیكاڵه‌كان ده‌وه‌شێنێت، بۆیه‌ ده‌بێت هه‌موان به‌ ده‌نگی به‌ڵێ به‌ پیریه‌وه‌ بچین"
جگه‌ له‌مانه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌که‌په و مه‌هه‌په‌‌ چه‌ند پاساوێک‌ ده‌هێننه‌وه‌ وه‌ک پاڵنه‌ری سه‌ره‌کی و پێویست بۆ گۆرینی سیته‌می سیاسی تورکیا له‌په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی له‌ دیارترینیان ئه‌مانه‌ن:
1. سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی تورکیا ده‌کاته‌ وڵاتێکی به‌هێز له‌ گشت رویه‌که‌وه‌، وه‌ک ئه‌ردۆگان ده‌ڵێ "ته‌نها سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی زامنی تورکیایه‌کی به‌‌هێزو جیاواز له‌رابردو ده‌کات" ئه‌ردۆگان پێی وایه‌ تورکیا ده‌توانێ هاوشێوه‌ی وڵاتانی خاوه‌ن سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی نمونه‌ی (فه‌ره‌نساو ئه‌مریکا) به‌ سیستمێکی سه‌رۆکایه‌تی تۆکمه،‌ ببیته‌ وڵاتێکی به‌هێز. هاوکات له‌روی توانای بریاردانیشه‌وه‌ دور ده‌که‌وێته‌وه‌ له‌ بیرۆکراتیه‌تی دروستکردن و جێبه‌جێکردنی بریار. به‌نمونه‌ له‌کاتی قه‌یرانی (سیاسی، ئابوری، ئه‌منی)یدا، یاخود له‌ساته‌وه‌ختی رودانی کاره‌ساتی له‌ناکاو سروشتیدا، ئه‌م جۆره‌ سیستمه‌ زۆر کاراتره‌، رۆتینات ناهێڵێ و خێراتر ده‌توانێ مامه‌ڵه‌ بکات و روبه‌روی چاره‌سه‌ری بارودۆخه‌که‌ ببێته‌وه‌.
2. لایه‌نگرانی گۆرینی سیته‌می سه‌رۆکایه‌تی پێیان وایه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ی ئێستا جۆرێک له‌ پێکدادانی ده‌سه‌ڵاتی له‌نێوان دو ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێکردن (سه‌رۆک کۆمارو سه‌رۆک وه‌زیران) هێناوه‌ته‌ گۆڕێ، بۆیه‌ له‌ پێناو رزگاربون له‌ پێکدادانی ده‌سه‌ڵات و سه‌ڵاحیاته‌کان، ئه‌م گروپه‌ سیستمی سه‌رۆکایه‌تی که‌ ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ست تاکه‌ که‌سێکدا کۆبکاته‌وه‌ به‌ گونجاوتر ده‌زانن.
3. لایه‌نگرانی گۆرینی سیسته‌می سیاسی بۆ سه‌رۆکایه‌تی ده‌ڵێن "رودانی 7 هه‌وڵی کوده‌تا له‌نێوان ساڵانی (1960-2016) له‌سایه‌ی سیتمی په‌رله‌مانیدا ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت که‌ ئه‌م سیستمه‌ سیستمێکی گونجاو نییه‌ بۆ تورکیاو له‌ هه‌ر ساتێکدا ئاماده‌یه‌ بۆ رودانی کوده‌تاو بزاوتی چه‌کداری" بۆیه‌ له‌پێناو رزگاربونی تورکیا له‌ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازی و دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ بزاوتی هه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ له‌ده‌سه‌ڵات سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی له‌په‌رله‌مانی به‌گونجاو تر ده‌زانن.
4.  لایه‌نگرانی سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی ده‌ڵێن هه‌میشه‌ سیسته‌می په‌رله‌مانی هۆکاری هێنانه‌ ئارای (حکومه‌تی هاوپه‌یمانی)یه‌، ئه‌م جۆره‌ له‌ حکومه‌ت ته‌مه‌نی کورته‌و حکومه‌تێکی لاوازه‌و ناتوانێ وه‌ک پێویست رۆڵ ببینێت و خزمه‌ت به‌ هاوڵاتیان بکات، مێژوی تورکیا سه‌لماندویه‌تی که‌ هیچ حکومه‌تێکی هاوپه‌یمانی تا کۆتایی ماوه‌که‌ی نه‌یتوانی به‌رده‌وام بێت. بۆیه‌ ئه‌مان ده‌خوازن له‌ سایه‌ی سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تیدا سه‌رۆک حکومه‌ت دروست بکات ، ئه‌و حکومه‌ته‌ش به‌جۆرێک ده‌بێت که‌ نه‌ په‌رله‌مان و نه‌ پارته‌ سیاسیه‌کان ناتوانن بیروخێنن و لێپرسینه‌وه‌ له‌ ئه‌ندامه‌کانی بکه‌ن، به‌م شێوه‌یه‌ش حکومه‌تێکی ته‌کنۆکراتی به‌هێز بۆ تورکیا دێته‌ ئاراوه‌.
 جه‌هه‌په‌و هه‌ده‌په‌
به‌ پێچه‌وانه‌ی دو پارته‌که‌ی دیکه‌، هه‌ریه‌ک له‌ جه‌هه‌په‌و هه‌ده‌په‌ چونه‌ته‌ به‌ره‌ی (نه‌خێر) بۆ هه‌مواری ده‌ستوری تورکیا، ئه‌م دوپارته‌ له‌په‌رله‌مانی تورکیادا پێکه‌وه‌ خاوه‌ن 193 کورسی په‌رله‌مانین، ئه‌مه‌ش به‌رامبه‌ره‌ به‌رێژه‌ی 36% کورسیه‌کانی په‌رله‌مان، ئه‌م دو پارته‌ له‌کاتی پرۆسه‌ی ده‌نگدانی په‌رله‌مانی بۆ په‌سه‌ندکردنی پرۆژه‌که‌له‌ دژی وه‌ستانه‌وه‌و زۆرینه‌یان به‌ نه‌خێر ده‌نگیاندا. ئێستاش پاش تێپه‌رکردنی پرۆژه‌که‌و ئاماده‌کردنی بۆ ریفراندۆم هه‌ردو پارته‌که‌ بریاریانداوه‌ به‌ نه‌خێر له‌ ریفراندۆمه‌که‌دا ده‌نگ بده‌ن.
(که‌مال کلیچدار ئۆغڵۆ) که‌ سه‌رۆکی دوه‌م گه‌وره‌ پارتی تورکیایه‌ له‌باره‌ی ریفراندۆمه‌وه‌ ده‌ڵی "به‌ (به‌ڵێ) ده‌نگ نه‌ده‌ن، چونكه‌ له‌ ئه‌گه‌ری پشتیوانیكردنیان، ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌ها و بێ سنور ده‌ده‌نه‌ تاكه‌ كه‌سێك كه‌ توانای هه‌مو شتێكی ده‌بێت" هاوکات ده‌شڵێ "به‌پێی هه‌مواری 18 مادده‌ی ده‌ستوری توركیا، لێپرسینه‌وه‌ و لێپێچینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك و جێگران و وه‌زیرانیش ناكرێت. وڵاتێك نه‌توانێت لێپرسینه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی بكات دوچاری قه‌یرانی قوڵ ده‌بێته‌وه‌. ئه‌م پاكێجه‌ هه‌مواركراوه‌ جگە له‌ پشێوی هیچ شتێكی دیكه‌ به‌دینا‌هێنێ و ناكرێت چاره‌نوسی 80 ملیۆن كه‌س بخرێته‌ ژێر ده‌ستی تاكه‌ كه‌سێك، بۆیه‌ ده‌ڵێم به‌ نه‌خێر ده‌نگی پێ بده‌ن تا له‌ ئاینده‌دا نه‌وه‌کانمان به‌رۆکمان پێ نه‌گرن و پێمان نه‌ڵێن ئێوه‌ ئه‌و هه‌ڵه‌ مێژوییه‌تان بۆ ئه‌نجامدا".
پارتی دیموكراتی گه‌لان (هه‌ده‌په) له‌ رۆژی 2/3/2017دا ده‌ستی کرد به‌ بانگه‌شه‌و  کۆبونەوەی جه‌ماوه‌ری پارته‌که‌ی له‌ شاره‌كانی‌ ئامه‌دو ئه‌سته‌نبوڵ و ئیزمیر به‌ شه‌ش زمانی جیاواز نا بۆ گۆرینی‌ ده‌ستوری‌ توركیا  ده‌ستی پێکرد. له‌دیارترین دروشمه‌کانی بانگه‌شه‌ی هه‌ده‌په‌ بۆ ریفراندۆم بریتین له‌ "به‌نه‌خێر هه‌مومان قازانج ده‌كه‌ین و جه‌زیره‌ له‌بیرناچێت، به‌نه‌خێر ئاشتی قازانج ده‌كات و به‌نه‌خێر زوڵم و نادادپه‌روه‌ری بوه‌ستێنن، نه‌خێر ئازادییه‌". لای خۆیه‌وه‌ (سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاش) هاوسه‌رۆكی گشتی هه‌ده‌په‌ هه‌رچه‌نده‌ نزیکه‌ی 4 مانگه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند هاورێیه‌کی په‌رله‌مانتاری له‌زیندانه‌ به‌ڵام ده‌رباره‌ی ریفراندۆمه‌ ده‌ستوریه‌که‌ له‌زیندانی ئه‌درنه‌وه‌ په‌یامێكی‌ بۆ پارته‌كه‌ی ناردوه‌و ده‌ڵێت"هاونیشتیمانیانی تورکیا دلێرانه‌ بچنه‌ سه‌ر سندوقی ده‌نگدان و به‌ نه‌خێر، ده‌نگ بده‌ن بۆ گۆڕینی‌ ده‌ستورو سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ له‌ تورکیا"، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ (فیگه‌ن یوکسیگداغ) هاوسه‌رۆكی هه‌ده‌په‌ دوای لێسه‌ندنه‌وه‌ی ئه‌ندامێتی په‌رله‌مانی له‌ په‌رله‌مانی توركیا، به‌هه‌مان شێوه‌ په‌یامێکی له‌زیندانه‌وه‌ رایگه‌یاندو تیایدا ده‌ڵێ "ئێمه‌ له‌ خه‌بات پاشه‌كشه‌ ناكەین، داواش له‌ گه‌لی توركیا ده‌که‌م به‌ نه‌خێر وه‌ڵامی ئاكه‌په‌ بده‌نه‌وه‌ له‌ گشتپرسی گۆڕینی ده‌ستوردا". هاوکات وته‌بێژی هه‌ده‌په‌ (عوسمان بایده‌میر) له‌باره‌ی پرۆژه‌که‌وه‌ هه‌ڵوێستی پارته‌که‌ی ڕایگه‌یاند و له‌وباره‌وه‌ ده‌ڵێ " له‌پاكێجی‌ گۆڕانكاری ده‌ستوریدا جێگای ئازادی و مافی گه‌لان‌ نابێته‌وه‌و بۆیه‌ ئه‌م هه‌مواره‌ هیچ جیاوازییه‌كی نیه‌ له‌ پاكێجی‌ 12ئه‌یلولدا(ده‌ستوری كوده‌تای سه‌ربازی 1980) بۆیه‌ ده‌ڵێین نه‌خێر".

پارته‌ کوردییه‌کان
هه‌ڵوێستی پارته‌ کوردییه‌کانی باکور دابه‌شبوه‌ به‌سه‌ر هه‌ردو به‌ره‌ی نه‌خێر و به‌ڵێ)دا، هێندێکی دیکه‌ش بریاریانداوه‌ بایکۆتی پرۆسه‌که‌ بکه‌ن.
به‌نمونه‌ هه‌ریه‌ک له‌پارته‌کانی (پارتی دیموکراتی گەلان: هەدەپە، پارتی هەرێمە دیموکراتەکان:  دەبەپە، پارتی سۆسیالیست و ئازادی: ئۆسەپە، پارتی ماف و ئازادییەکان: هاکپار) به‌فه‌رمی رایانگه‌یاندوه‌ که‌ ئه‌وان پاڵپشتی دەنگی نەخێر ده‌که‌ن و به‌ ده‌نگی "نا" دژ به‌ هه‌مواری ده‌ستور ده‌نگ ده‌ده‌ن.

به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا چه‌ند پارتێکی دیکه‌ بریاریانداوه‌ به‌ به‌ڵێ پشتگیری خۆیان بۆ هه‌مواری ده‌ستوره‌که‌ ده‌رببرن، ئەو‌انیش هه‌ریه‌ک له‌  هه‌ریه‌ک له‌ (هودا پار - پارتی داوای ئازاد و پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا: په‌ده‌که‌).

له‌م نێوانه‌شدا سێ پارتی دیکه‌ بریاریانداوه‌ بایکۆتی پرۆسه‌که‌ بکه‌ن ئه‌وانیش بریتین له‌ (پارتی ئازادی کوردستان: پاک، پارتی سۆسیالیستی کوردستان: پەسەکه‌، هەروەها پارتی دیموکراتی کوردستانی باکور: په‌ده‌ته‌، پاساوی به‌شدارینه‌کردنیشان بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێرنه‌وه‌ که‌ له‌ته‌واوی 18 مادده‌ی هه‌موارکراودا باسی رەوشی کورد و چارەسەری پرسی کورد نەکراوە، بۆیە بژارده‌ی بایکۆتیان هه‌ڵبژارد و داواش لە هاونیشتمانییان کرد که‌ له‌ریفراندۆمه‌که‌دا بەشداریی نەکەن.

ئامانجه‌کانی هه‌موارکردنی ده‌ستور له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگان و ئه‌که‌په‌وه‌‌
1. ئه‌ردۆگان و ئه‌که‌په‌ ده‌خوازن به‌هاتنی ساڵی 2023 توركیا ببێته‌ خاوه‌ن سیسته‌می سه‌رۆكایه‌تی، ئه‌و ساڵه‌ش ‌ هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ یادی 100 ساڵه‌ی دامه‌زراندنی كۆماری توركیا، ئه‌مه‌ش واتای کۆتای هاتن به‌ سه‌د ساڵی په‌رله‌مانی و سه‌ره‌تای راگه‌یاندنی حوکمی سوڵتانی به‌رابه‌رایه‌تی ئه‌ردۆگان و ئاکپارتی.
2. به‌پێی ده‌ستوری کارپێکراوی ئێستای تورکیا، ماوه‌ی سه‌رۆکایه‌تی ئه‌ردۆگان به‌هاتنی ساڵی 2019 خولی یه‌که‌می کۆتایی دێت و ده‌توانێ بۆ یه‌ک خولی دیکه‌ خۆی هه‌ڵبژێرێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌ستوره‌که‌ هه‌موار بکرێت و ده‌نگی به‌ڵێ به‌ده‌ست بهێنێت، ئه‌و کات ئه‌ردۆگان ده‌توانێ تا دو خولی دیکه‌ مافی خۆ کاندیکردنی هه‌بێت، ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ دێت که‌ ئه‌ردۆگان ده‌خوازێت تا ساڵی 2029 له‌ ده‌سه‌ڵات به‌رده‌وام بێت، به‌مه‌رجی سه‌رکه‌وتن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا.
3. ئه‌ردۆگان ده‌خوازێ له‌رێگای کۆنترۆڵکردنی پۆستی سه‌رۆک کۆماری تورکیاوه‌‌، کۆنترۆڵکردنی کۆی جومگه‌کانی ده‌سه‌ڵات بکات و جگه‌ له به‌شداری‌ ئاکپارتی هیچ بۆشاییه‌ک نه‌هێڵیته‌وه‌ بۆ چانسی به‌ژداری پارت و لایه‌نه‌کانی دیکه‌ی تورکیا له‌ پێگه‌ هه‌ستیاره‌کانی فه‌رمانره‌وای تورکیادا. به‌و پێیه‌ی له‌گه‌ڵ گۆرینی سیته‌مه‌که‌دا ده‌سه‌ڵاتی تورکیا یه‌کسان ده‌بێت به‌ یه‌ک که‌س ئه‌ویش سه‌رۆک کۆماره‌، ئه‌ردۆگانیش نوێنه‌رایه‌تی ئه‌که‌په‌ ده‌کات و ته‌نها ئه‌ندامانی پارته‌که‌شی له‌ناو ده‌سه‌ڵاته‌که‌یدا جێگایان ده‌بێته‌وه‌. به‌م جۆره‌ش ئه‌ردۆگان لانی که‌م تا ساڵی 2030 زامنی مانه‌وه‌ی پارته‌که‌ی ده‌کات له‌ده‌سه‌ڵاتی سیاسی تورکیادا.
4. پۆستی سه‌رۆك كۆماری تورکیا له‌چاو پۆستی سه‌رۆک وه‌زیراندا زیاتر پۆستێكی ته‌شریفاتییه‌و ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌رۆک سنورداره، بێگومان ئه‌مه‌ش بۆ پێگه‌و که‌سێتی ئه‌ردۆگان گونجاو نییه‌، بۆیه‌ ئه‌ردۆگان ده‌خوازێ ببێته‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێک که‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی كه‌سێتی‌ خۆی بێت و به‌ته‌نها خۆی سه‌نته‌ری کۆی ده‌سه‌ڵاته‌کان بێت له‌ تورکیادا.

لێکه‌وته‌کانی هه‌موارکردنی ده‌ستور
1. کۆکردنه‌وه‌ی زۆرینه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کانی جێبه‌جێکردن له‌ده‌ست یه‌ک که‌سدا، بێگومان ئه‌گه‌ری هاتنه‌ ئارای ده‌سه‌ڵاتێکی تاکڕه‌و شمولی لێ پێشبینی ده‌کرێت. بۆ نمونه‌ له‌ هه‌مواره‌که‌دا پۆستی سەرۆک وەزیران نامێنێت، سەرکۆمار پۆستی سەرۆکی وڵات و سەرۆکی حکومەت له‌ده‌ستی خۆیدا کۆده‌کاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش واتا سەرکۆمار کابینەی حکومەت پێکدەهێنێت و وەزیرەکان دیاری دەکات، هاوکات ده‌شتوانێ به‌ بێ گه‌رانه‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان وەزیرەکان و جێگرانی سەرکۆمار لە پۆستەکانیان دور بخاتەوە
2. خاڵی سه‌ره‌کی هه‌مواره‌ ده‌ستورییه‌که‌ ته‌نها گۆرینی سیستمی سیاسی تورکیا نییه‌، به‌ڵکو هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی دادگا سه‌ربازییه‌کان و ته‌حویلکردنی سه‌رجه‌م دۆسییه‌ سه‌ربازییه‌کان بۆ دادگای تێهه‌ڵچونه‌وه‌ی که‌سی.
له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ سه‌رۆک ده‌بێته‌ فه‌رمانده‌ی یه‌که‌می گشتی هێزه‌ چه‌کداره‌کانی وڵات و ده‌سه‌ڵاتی دامه‌زراندن و دیاریكردنی سه‌ركرده‌كانی سوپاو ده‌زگای هه‌واڵگری له‌ده‌ست خۆیدا ده‌بێت. ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا واتای‌ ئیفلیجکردنی یه‌کجاری و که‌مکردنه‌وه‌ی  ده‌سه‌ڵاتی دامه‌زراوه‌ی ئه‌منی و سوپا ‌ده‌گه‌یه‌نێت له‌ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئه‌منی تورکیادا.
3. ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار پەرلەمانی تورکیا دەبێتە پێنج ساڵ، هەر پێنج ساڵ جارێکیش هەڵبژاردنەکانی سەرکۆمار و پەرلەمانی تورکیا لە یەک رۆژو به‌رواردا بەڕێوەدەچن، بێگومان ئەمەش ڕێگە بۆ ئەوە خۆش دەکات یەک پارتی سیاسی له‌یه‌ک کاتدا پۆستی سەرۆک کۆمارو زۆرینەی کورسییەکانی پەرلەمانی تورکیاش مسۆگەر بکات.  لێره‌شه‌وه‌ په‌رله‌مان ده‌بێته‌ سێبه‌رو گوێرایه‌ڵی فه‌رمانه‌کانی سه‌رۆک.
4. ده‌ستوری نوێ ده‌سه‌لاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی په‌رله‌مان ده‌به‌خشێته‌ سەرۆک کۆمار، ئه‌مه‌ش خاڵێکی دیکه‌یه‌ بۆ زیاتر گوێرایه‌ڵبون و قۆڵبه‌ستکردنی په‌رله‌مان له‌به‌رده‌م سه‌رۆکدا.
5. له‌ ده‌ستوری نوێدا په‌رله‌مانی تورکیا بە دەنگی 3/5 ئەندامانی ده‌توانێ سەرۆک کۆمار بۆ لێپرسینەوە بانگهێشتی پەرلەمان بکات، بەڵام به‌و پێیه‌ی هه‌میشه‌ گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمان لە پارته‌که‌ی سەرکۆمار دەبێت، ئه‌سته‌مه‌ پێشبینی بکرێت بۆ رودانی ئه‌و حاڵه‌ته‌ی کە 3/5 ئەندامانی پەرلەمانی تورکیا ئیمزا کۆبکەنەوە بۆ لێپرسینەوە لە سەرۆک کۆماری تورکیا.
6. له‌ ده‌ستوری نوێدا په‌رله‌مانی تورکیا بە دەنگی 2/3 ئەندامانی (400)ده‌نگ، ده‌توانێ متمانە لە سەرکۆمار بسەنێتەوە، بەڵام لێره‌شدا به‌هه‌مان شێوه‌ ڕونادات که‌ 400 ئه‌ندامی پەرلەمان یه‌ک ده‌نگ بن بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی متمانە لە سەرکۆمار چونکه‌ زۆرینه‌ی په‌رله‌مان بریتییه‌ له‌و فراکسیۆنه‌ی که‌ سه‌ر به‌ پارته‌که‌ی سەرکۆماری تورکیایه‌.
7. سه‌رۆک هه‌ژمون ده‌کات به‌سه‌ر په‌رله‌مان و ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ریدا، چونکه‌ سه‌رۆک ده‌سه‌ڵاتی دامه‌زراندنی نیوه‌ی ئه‌ندامانی هه‌ریه‌ك له‌ دادگای (ده‌ستوری و ئیداری و ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ری و داواكارانی گشتی و گه‌وره‌ فه‌رمانبه‌رانی ده‌وڵه‌ت)ی له‌ده‌ستدا ده‌بێت. نیوه‌که‌ی دیکه‌ش له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌کرێن،‌ له‌م حاڵه‌ته‌شدا زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی له‌لایه‌ن ئه‌كه‌په‌وه‌ كۆنترۆڵكراوه، ئه‌مه‌ش واتای کۆنترۆڵکردنی کۆی جومگه‌ هه‌ستیاره‌کانی ده‌سه‌ڵاتی (جێبه‌جێکردن، یاسادانان و دادوه‌ری) ده‌گه‌یه‌نێت له‌لایه‌ن یه‌ک پارته‌وه‌ ئه‌ویش پارتی ده‌سه‌ڵاتدار (ئه‌که‌په‌)یه‌.

ده‌ره‌نجام
1. ئه‌ردۆگان به‌هه‌ر نرخێک بێت هه‌وڵ ده‌دات تا هاتنی ساڵی 2023 سیسته‌می سیاسی تورکیا بگۆرێت به‌ سه‌رۆکایه‌تی. بۆ نمونه‌ له‌ دۆخێکدا ئه‌گه‌ر بێت و نه‌توانێ له‌ ریفراندۆمه‌که‌ی 16 نیساندا سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت، ئه‌وا بێگومان له‌و پێناوه‌دا کارتی دوه‌می خۆی تاقیده‌کاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ ئاراسته‌کردنی توکیا به‌ره‌وه‌ هه‌ڵبژاردنی پێش وه‌خته.‌ ئه‌وه‌ش له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی 367 کورسی په‌رله‌مانی به‌ هاوپه‌یمانی مه‌هه‌په‌، که‌ له‌ ئێستادا به‌ هه‌ردوکیان خاوه‌ن 357 کورسی په‌رله‌مانین، ئه‌وه‌ش به‌و ئامانجه‌ی جارێکی دیکه‌ پرۆژه‌که‌ ببرێته‌وه‌ په‌رله‌مانی تورکیاو به‌بێ ریفراندۆم له‌لایه‌ن ئه‌و دوپارته‌وه‌ پرۆژه‌‌که‌ په‌سه‌ند بکرێت. به‌مجۆره‌ش سیسته‌می سیاسی تورکیا له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ ده‌گۆردرێت بۆ سه‌رۆکایه‌تی.
2. گۆرینی سیسته‌می سیاسی تورکیا له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی، ئیجابیات و سلبیاتی خۆی هه‌یه‌، به‌نمونه‌ لایه‌نگرانی گۆرینی سیسته‌می سیاسی، سیسته‌می سه‌رۆکایه‌تی به‌ پێویست ده‌زانن بۆ به‌هێزکردنی تورکیاو چڕكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ده‌ست یه‌ک که‌سدا به‌مه‌به‌ستی و كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕۆتینانت و بیرۆكراسیه‌تی بریاردان و جێبه‌جێکردن. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا هه‌ندێکی دیکه ‌گۆرینی سیسته‌می تورکیا به‌سه‌رۆکایه‌تی وه‌ک هه‌وڵێک ده‌بینن بۆ دروستكردنی سیسته‌مێکی تاكره‌وی شمولی و کۆنترۆڵکردنی کۆی جومگه‌کانی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن یه‌ک پارته‌وه‌، که‌ ئاینده‌ی تورکیاو ناوچه‌که‌ش به‌هۆیه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. دواجار له‌م نێوانه‌دا بیرۆکه‌که‌ له‌سایه‌ی حکومرانی 16 ساڵی ئه‌که‌په‌ لە تورکیادا بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت که‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ ئاکامی تێپه‌رکردنیدا ته‌نها له‌ سودو‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌که‌په‌و زیانی کۆمه‌ڵگای تورکی به‌تایبه‌ت و ناوچه‌که به‌گشتی‌ ده‌شکێته‌وه‌.
3. پێشبینی کردنی ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌که‌ کرده‌یه‌کی ئاسان و ساده‌ نییه‌، له‌به‌ر چه‌ند هۆکارێک:
 لایه‌نه‌کان به‌یه‌کسانی به‌سه‌ر دو به‌ره‌دا دابه‌شبون به‌جۆرێک  که‌ به‌ره‌یه‌کی راستتره‌و دروست بوه‌ له‌ (لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌ کۆنسێرڤاتیڤه‌کان و تورکه‌ ناسیۆنالیسته‌کان)، له‌به‌رابه‌ریاندا به‌ره‌یه‌کی چه‌پره‌و پێکهاتوه‌ له‌ (تورکه‌ عیلمانیه‌کان و کورده‌کان و که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌کان)، ئه‌م دابه‌شبونه‌ش واده‌کات که‌ ده‌نگی هاوڵاتیانی تورکیش به‌سه‌ر هه‌ردو به‌ره‌که‌دا به‌ جۆرێکی لێکنزیک دابه‌شبێت، جیا له‌ ئینتیمای حیزبی ئه‌مجار ئه‌م جۆره‌ دابه‌شبونه‌ کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌نجا‌مه‌کان و ئاستی پێشبینی کردنی رێژه‌ی ده‌نگی به‌ڵی و نه‌خێر ئاڵۆز ده‌کات.
 ئه‌نجامی زۆرینه‌ی راپرسییه‌کان که‌ بۆ ریفراندۆمه‌که‌ ئه‌نجامدراون ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن که‌ ده‌نگی (نه‌خێر) له‌ پێش ده‌نگی (به‌ڵێ) وه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌کرێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ رێژه‌ی ده‌نگه‌کان زۆر له‌یه‌که‌وه‌ نزیکه‌ هه‌ر بۆیه‌ ئه‌گه‌ری پێچه‌وانه‌ بونه‌وه‌یی ده‌نگه‌کانیش به‌ به‌رژه‌وه‌ندی لایه‌نگرانی (به‌ڵێ) ده‌کرێت. هه‌ڵبژاردنه‌کانی پێشوی تورکیاش ده‌ریخست که‌ پێشبینی زۆرینه‌ی ئه‌و ریفراندۆمانه‌ ئه‌نجامه‌که‌ی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت.
 هه‌میشه‌ له‌ تورکیادا زۆرینه‌ی ده‌نگده‌ران ته‌قلیدیانه‌ ده‌نگ ده‌ده‌ن به‌و لایه‌نه‌ی که‌ به‌ ئینتیمای سیاسی لایه‌نگری ده‌که‌ن، له‌به‌رامبه‌ردا رێژه‌یه‌کی زۆر که‌م ده‌مێنێته‌وه‌ که‌ له‌تورکیادا به‌ 15% ده‌ستنیشانکراون، واته‌ ئه‌و جۆره‌ له‌ده‌نگده‌ر که‌ ده‌نگه‌که‌ی پشت ده‌به‌ستێ له‌سه‌ر ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ی که‌ له‌ دوا ساتدا قه‌ناعه‌تی پێده‌کات. بۆیه‌ هه‌مو ڕوداو گۆڕانکارییەکان تا رۆژی پرۆسه‌که‌ کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ده‌نگی ئه‌و به‌شه‌ له‌ هاوڵاتیان و ئه‌و رێژه‌یه‌ش به‌جۆرێکه‌ که‌ ده‌توانێ کاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌نجامه‌که‌ دابنێ.
4. راسته‌ هه‌ریه‌ک له‌ ئه‌که‌په‌وه‌ مه‌هه‌په‌ نزیکه‌ی 60% په‌رله‌مان پێک دێنن و نوێنه‌رایه‌تی زۆرینه‌ی شه‌قامی تورکی ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نایه‌ت که‌ ئه‌م دو پارته‌ ده‌توانن رێژه‌ی 60% ده‌نگه‌کان له‌م ریفراندۆمه‌دا مسۆگه‌ر بکه‌ن. له‌ ئێستادا باس له‌وه‌ ده‌کرێت که‌ سه‌رکردایه‌تی مه‌هه‌په‌ له‌گه‌ڵ ده‌نگی به‌ڵێ دان، به‌ڵام به‌شێکی زۆر له‌لایه‌نگرانی ئه‌و پارته‌و به‌شێک له‌ په‌رله‌مانتاره‌کانی مه‌هه‌په‌ له‌گه‌ڵ هه‌مواره‌ ده‌ستوریه‌که‌دا نین، به‌و به‌ڵگه‌یه‌ی له‌کۆی 40 په‌رله‌مانتاری مه‌هه‌په‌ ته‌نها 21 په‌رله‌مانتاریان به‌ به‌ڵی ده‌نگیان به‌ پرۆژه‌که‌دا له‌ په‌رله‌ماندا، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌رێژه‌یه‌ک له‌ده‌نگده‌رانی ئه‌که‌په‌ به‌تایبه‌ت به‌شێک له‌ کورده‌کان، پێناچێت له‌م قۆناغه‌دا به‌ به‌ڵی ده‌نگ بده‌نه‌ پرۆژه‌که‌ی ئه‌که‌په‌، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌نجامه‌کانی ده‌نگی به‌ڵی ده‌بێت.
5. ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی ریفراندۆم له‌ده‌نگدانی هاوڵاتیان جیاده‌کاته‌وه‌ به‌نمونه‌ له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی ئه‌وه‌یه‌، که‌ لێره‌دا ده‌نگی پارته‌ بچوکه‌کان به‌ زایه‌ ناچێت و هه‌ر پارتێک ئه‌گه‌ر چی بچوکیش بێت ده‌توانێ ئاراسته‌ی ده‌نگده‌رانی بکات له‌و پێناوه‌دا که‌ خۆیی ده‌یخوازێ. به‌نمونه‌ له‌ باکوری کوردستان زۆرینه‌ی پارته‌ کوردییه‌کان به‌ نه‌خێر ده‌نگ ده‌ده‌ن ئه‌مه‌ش جۆرێک له‌ کۆده‌نگی دروست ده‌کات و ده‌نگه‌کانی سه‌رجه‌م ئه‌و لایه‌نانه‌ ده‌خاته‌ خزمه‌تی پرۆژه‌ی نه‌خێر بۆ هەموارە ده‌ستورییەکە‌.
6. له‌م قۆناغه‌دا زۆرینه‌ی کورده‌کان به‌یه‌ک ده‌نگ دژ به‌م پرۆژه‌یه‌ وه‌ستاونه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ چه‌ند پارتێکی کوردی و به‌شێک له‌ عه‌شیره‌ته‌کانی باکوری کوردستان چونه‌ته‌ به‌ره‌ی به‌ڵی بۆ ده‌ستور، به‌ڵام به‌ گشتی به‌ره‌ی نه‌خێر له‌باکور ژماره‌یان زیاتره و هه‌ده‌په‌ نوێنه‌رایه‌تیان ده‌کات‌. هه‌ربۆیه‌ پێشبینی ده‌کرێت‌ ئه‌مجاره‌ ده‌نگی کورده‌کان کاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌که‌ به‌تایبه‌ت له‌باکور که‌ نزیکه‌ی ٨ ملیۆن هاوڵاتی کورد مافی به‌شداریان ده‌بێت له‌م راپرسیه‌دا، بۆیە ئه‌گه‌ر بێت و رێژه‌ی به‌شداری کورده‌کان له‌ پرۆسه‌که‌دا زۆر به‌رز بێت، ئه‌وا سود به‌ به‌ره‌ی نه‌خێر بۆ ده‌ستور ده‌گه‌یه‌نێت، چونکه‌ له‌به‌رامبه‌ردا هه‌میشه‌ ئاستی به‌شداری ده‌نگده‌ره‌ تورکه‌کان که‌متره‌ له‌چاو به‌شداری کوردو که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌کان له‌ته‌واوی تورکیادا، ئه‌مه‌ش له‌رابردودا چه‌ند جارێک دوباره‌ بوه‌ته‌وه‌.
7. له‌ئه‌گه‌ری سه‌رکه‌وتنی به‌ره‌ی به‌ڵی بۆ ده‌ستور، دۆزی کورد له‌باکوری کوردستان رو له‌ ئاینده‌یه‌کی ئاڵۆز و نادیار ده‌کات، به‌جۆرێک کورده‌کان هه‌میشه‌ توانیویانه‌ له‌رێی په‌رله‌مانی تورکیاوه‌ ده‌نگی ناره‌زایه‌تی خۆیان بگه‌یه‌نن و له‌وێوه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌نگی کورده‌کانی باکور بکه‌ن. به‌ڵام به‌ پێی هه‌مواره‌ ده‌ستوره‌یه‌که‌، په‌رله‌مان رۆڵی وه‌ک رابردو نامێنێت و جگه‌ له‌هه‌ندێک کاری یاسادانان و کاری په‌رله‌مانی ناتوانێ ئه‌و رۆڵه‌ کارایه‌ ببینێ که‌ له‌ رابردوداو له‌سایه‌ی سیستمی په‌رله‌مانیدا هه‌یبو، بێگومان ئه‌مه‌ش به‌ زیانی دۆزی کورد له‌ تورکیا خوێندنه‌وه‌ و پێشبینی بۆ ده‌کرێت. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ ئه‌گه‌ری سه‌رکه‌وتنی به‌ره‌ی نه‌خێر وه‌ک ئه‌وه‌ی زۆرێک له‌ چاودێران باسی ده‌که‌ن ئه‌وه‌ واتای شکستی ئه‌ردۆگان و پارته‌که‌ی ده‌گه‌یه‌نێت و له‌و نێوانه‌شدا ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ له‌ ژێر فشاردا ئه‌ردۆگان و پارته‌که‌ی ناچاربن بۆ دوباره‌ روکردنه‌وه‌ له‌باکوری کوردستان و دانیشتن له‌گه‌ڵ پارته‌ کوردییه‌کان بۆ ئاسایکردنه‌وه‌ی دۆخه‌که‌و ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی گێمێکی نوێ بۆ پرۆسه‌ی ئاشتی له‌ تورکیادا. له‌مباره‌یه‌شه‌وه‌ هاوسه‌رۆک ده‌به‌‌په‌ (کامه‌ران یۆکسک)، ده‌ڵێ ‌"ئه‌گه‌ر بێت و له‌م ریفراندۆمه‌دا به‌ره‌ی "نه‌خێر" سه‌ربکه‌وێت، ئه‌وا ئۆمید هه‌یه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ دیموکراسی و ئازادی و دانوستانی ئاشتی له‌ تورکیادا".
8. سزادان و زیندانیکردنی 113 هه‌زار دۆست و لایه‌نگری بزوتنه‌وه‌ی خزمه‌تی فه‌تحوڵا گوله‌ن، که‌ به‌ ئیسلامی میانره‌و ده‌ناسرێن، هاوشانی سزادان و دورخستنه‌وه‌ی هه‌زاران که‌س له‌ که‌رته‌کانی (ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌، خوێندنی باڵا، ئه‌وقاف، ده‌زگاکانی دادوه‌ری، ئاسایش و پۆلیس و هه‌واڵگری ....)، ره‌نگدانه‌وه‌ی پێچه‌وانه‌ی ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌که‌ له‌دژی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ردۆگان.
له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ خراپی دۆخی ئازادی راده‌ربرین و دۆخی ئابوری و دابه‌زینی به‌های لیره‌ و زیادبونی رێژه‌ی بێکاری و ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی دیارده‌ی تیرۆرو خراپی دۆخی ئه‌منی و به‌رده‌وامی شه‌ر له‌ دژی داعش و په‌که‌که‌ ... کۆمه‌ڵێک هۆکاری دیکه‌ن که‌ پارتی ده‌سه‌ڵاتدار لێیان به‌رپرسه‌ ئه‌مانه‌ش هۆکارگه‌لێکن که‌ ده‌شێت هانی به‌شێک له‌ده‌نگده‌ری تورک بده‌ن که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی خواستی ئه‌ردۆگان و ئه‌که‌په‌ دژ به‌ پرۆژه‌که‌ی ئه‌که‌په‌ ده‌نگ بده‌ن.
9. که‌سێتی ئه‌ردۆگان و به‌شداری هه‌میشه‌ی له‌ زۆرێک له‌ میتینگه‌کانی به‌ڵی بۆ ده‌ستور کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر راکێشانی ده‌نگی به‌شێک له‌ هاوڵاتیانی تورک، به‌و پێیه‌ی له‌ تورکیادا هه‌میشه‌ وجودی که‌سی یه‌که‌می حیزبه‌کان له‌تێکه‌ڵبونی له‌گه‌ڵ شه‌قام ده‌توانێ کارلێکێکی ئیجابی دروست بکات، ئه‌مه‌ش رۆڵی سه‌ره‌کی ده‌بینێت له‌ راکێشانی ده‌نگی به‌شێک له‌ هاوڵاتیان به‌و ئاراسته‌یه‌ی ئه‌و سه‌رکرده‌یه‌ ده‌یخوازێ. وه‌ک ده‌وترێ ئه‌ردۆگان ویستی به‌ ده‌ستگیرکردنی (سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاش و فیگه‌ن یوکسیک داغ) ئه‌و دو سه‌رکرده‌یه‌ له‌ بانگه‌شه‌کانی هه‌مواری ده‌ستور له‌ شه‌قامی تورکیاو باکور داببرێت، بێگومان راسته‌ له‌ ئێستادا به‌ ئاشکرا ئاماده‌نه‌بونی ئه‌و دو هاوسه‌رۆکه‌ی هه‌ده‌په‌ به‌ میتینگه‌کانی ئه‌و پارته‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت له‌ بانگه‌شه‌ی نه‌خێر بۆ ده‌ستوردا، هه‌ر بۆیه‌ ئاماده‌ نه‌بونی ئه‌وانیش له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ردۆگاندا، سه‌رئه‌نجام به‌ سود و به‌رژه‌وه‌ندی پرۆژه‌که‌ی ئه‌که‌په‌ ده‌شکێته‌وه‌.



سه‌رچاوه‌کان
کتێب و راپۆرته‌کان
1. دستور تركيا مصدرعام 1982 شاملأ تعديلاتة حتى عام 2011، ترجمة المؤسسة الدولية الديموقراطية وألانتخابات.
2. الدكتور احمد نورى النعيمى، النضام السياسى فى التركيا، دار الزهران للمشر و التوزيع، عمان،2011.
3. د.طارق عبدالجليل، العسكر و الدستور فى التركيا (من القبضة الحديدية الى دستور بلا عسكر)، الطبعة الثانية، دار نهضة مصر للنشر، مصر، 2013.
4. رنا عبدالعزيز الغماش ، النضام السياسى التركى فى العهد حزب العدالة والتنمية 2002-2014، اطروحة الدكتوراه، مركز الدراسات الوحدة العربية،  بيروت لبنان،2016.
5. النضام السياسى فى التركيا (النضم و المؤسسات) الموقف التركى من قضايا الأمة، مركز سورية للبحوث و الدراسات.
6. التعديلات الدستورية في تركيا: الرهانات والتداعيات، مركز الجزيرة للدراسات، 2017.

ماڵپه‌ره‌ ئه‌لکترۆنییه‌کان
1. هه‌ڵمه‌ت محمد، ریفراندۆم لەنێوان دروشم‌و پراکتیکدا، ژوری توێژینه‌وه‌ی سیاسی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.sbeiy.com/Article-19118
2. توركیا.. دیاریكردنی ئه‌و پارتانه‌ی كارتی ده‌نگده‌ریان بۆ ته‌رخان ده‌كرێت، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://aa.com.tr/ks/%D8%AA%D9.....
3. توركیا.. راگه‌یاندنی قۆناغی ریفراندۆم، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://aa.com.tr/ks/%D8%AA%D9...
4. سیستەمی سەرکۆماری پرۆژەی خۆمە ، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://aa.com.tr/ks/%D8%AA%D9....
5. هودا پار پشتگیری لە دەنگی بەڵێ دەکات لە ریفراندۆمدا، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://aa.com.tr/ks/%D8%AA%D9....
6. بۆچونی پارتە کوردییەکانی باکوری کوردستان لەسەر گشتپرسی تورکیا جیاوازە، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/turkey/10032017
7. هەڵوێستی پارتە کوردییەکان لەبارەی گشتپرسییەكەی تورکیا، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/040320172
8. باخچه‌لی داوا له‌ رێكخستنه‌كانی مه‌هه‌په‌ ده‌كات ده‌نگی به‌ڵێ بده‌ن بۆ گشتپرسی، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/turkey/17022017?keyword=&isArchive=True
9. كڵیچدارئۆغڵو: ناكرێت چاره‌نوسی 80 ملیۆن كه‌س بخرێته‌ ده‌ستی تاكه‌ كه‌سێك، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/turkey/300320173
10. بۆچونی پارتە کوردییەکانی باکوری کوردستان لەسەر گشتپرسی تورکیا جیاوازە، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/turkey/10032017
11. واده‌ی گشتپرسی توركیا له‌ رۆژنامه‌ی فه‌رمی بڵاوبویه‌وه‌، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/turkey/120220171?keyword=&isArchive=True
12. وته‌بێژی هه‌ده‌په‌: گۆڕانكاری ده‌ستوریی جیاوازی‌ نیه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستوری‌ كوده‌تای‌ ساڵی‌1980، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=19056&babet=1&relat=1024
13.    شکستی گشتپرسی هیوا به‌ دانوستانی ئاشتی تورکیا زیندو ده‌کاته‌وه‌ ، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://kurdpress.com/NSite/FullStory/News...
14. یوکسه‌گداغ داوا له‌ گه‌لی توركیا ده‌كات به‌ "نا" بۆ گۆڕینی ده‌ستور ده‌نگ بدات، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=80588
15. فه‌رهاد حه‌سه‌ن عه‌بدوڵڵا، هه‌مواری ده‌ستوریی له‌ توركیا؛ شه‌ڕ له‌ پێناو ده‌سه‌ڵاتدا، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.milletpress.com/Detail.aspx?Jiamre....
16. گرنگترین گۆڕانکارییە چاوەڕوانکراوەکان لە هەمواری دەستوری تورکیادا، پێگەی ئەلیکترۆنی؛
http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=68292

17. الاستفتاء الشعبي، على الموقع؛
http://www.aljazeera.net/encyclopedia/conceptsandterminology/2015/11/30...
18. مفهوم الاستفتاء الشعبي،على الموقع؛
http://almerja.net/reading.php?i=0&ida=1291&id=973&idm=22183
19. التغييرات التي سيأتي بها النظام الرئاسي في السلطات التشريعية والتنفيذية والقضائية،على الموقع؛
http://www.akhbarturkiya.com/%D8%B3%...
20. بكر محمد البدور، الدستور التركي واجب التعديل، على الموقع؛
http://www.turkpress.co/node/29374
21. سعيد الحاجالسياقات المؤثرة في استفتاء النظام الرئاسي في تركيا، على الموقع؛
https://arabi21.com/story/984841/%D8...
22. الاستفتاء الدستوري في تركيا | النتائج والتداعيات، مركز صناعة الفكر للدراسات والأبحاث، على الموقع؛
http://www.fikercenter.com/ar/p/position_paper/view/58c1afe93977a
23. خليل مبروك، تركيا على صفيح الاستفتاء الساخن بشأن الدستور، على الموقع؛
http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2017/1/25...
24. خليل مبروك، تركيا تتجه لعرض الدستور الجديد على الاستفتاء، على الموقع؛
http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2016/12/8/...

25.    6 استفتاءات شعبية بتاريخ تركيا أحدها فشل.. تعرف عليها، على الموقع؛
https://arabi21.com/story/993372/6-...
26. وثائق وأحداث الاستفتاءات الشعبية بتركيا من مندريس لأردوغان، على الموقع؛
http://www.aljazeera.net/encyclopedia/events/2017/1/25...
27. تركيا: أردوغان يصادق على التعديل الدستوري الذي يعزز صلاحياته، على الموقع؛
http://www.france24.com/ar/20170210...
28. التعديل الدستوري الجديد المرتقب في تركيا.. ماذا يعني؟، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-160217/
29.    "تركيا بوست" تكشف عن الصيغة الدستورية لتركيا الجديدة، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-14053/
30. أردوغان: النظام البرلماني بات عاجزًا عن تحقيق أهداف تركيا، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-189895/
31.    "باهجه لي" يدعو أنصاره لتأييد الدستور الجديد: المعارضة لا تعني الانتقاد فقط ، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-187841/
32. الاستفتاء على التعديلات الدستورية في تركيا 16 أبريل المقبل، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-187730/
33. خارطة طريق الاستفتاء على التعديلات الدستورية التركية، على الموقع؛
http://www.turkey-post.net/p-184897/
34. تركيا تتجه إلى سابع استفتاء شعبي في تاريخها، على الموقع؛
http://aa.com.tr/ar/info/%D8%A5%D9...
35. البرلمان التركي يتلقى مقترح التعديل الدستوري الخاص بالانتقال للنظام الرئاسي، على الموقع؛
http://aa.com.tr/ar/%D8%AA%D8...
36. تعديل دستور تركيا ثورة تشريعية أم هو تكريس لسلطة أردوغان؟ ، على الموقع؛
http://www.alhayat.com/Articles/19330822...
37. تركيا | تعديل الدستور في عهدة البرلمان: نحو حكم الرجل الواحد، على الموقع؛
http://www.al-akhbar.com/node/270662
38. الأخبار دولي نشر قانون الاستفتاء التركي على التعديلات الدستورية، على الموقع؛
http://www.aljazeera.net/news/international/2017/2/11....
39. ننشر أهم التعديلات الدستورية في تركيا للانتقال من النظام «البرلماني» إلى «الرئاسي»، على الموقع؛
https://medium.com/thenewkhalij....
40. أهم التعديلات الدستورية الممهدة للنظام الرئاسي في تركيا، على الموقع؛
http://www.masralarabia.com/%D8%A7%D9...
41. تركيا إلى نظام رئاسي بعد تعديل الدستور غداً، على الموقع؛
http://www.alhayat.com/Articles/19739826....
42. النظام الرئاسي.. نفس جديد لتحقيق رؤية 2023 ، على الموقع؛  
http://www.turkey-post.net/p-184209/
43. النظام الرئاسي .. حكم الشعب من أجل الشعب، على الموقع؛  
http://www.turkey-post.net/p-188304/
44. أردوغان: النظام البرلماني بات عاجزًا عن تحقيق أهداف تركيا، على الموقع؛  
http://www.turkey-post.net/p-189895/
45. يلدريم: التعديلات الدستورية ستحل مشاكل تركيا، على الموقع؛  
http://www.turkey-post.net/p-182886/
46. حاجة تركيا إلى نظام سياسي جديد، على الموقع؛  
https://www.dailysabah.com/arabic/opinion/2016/06/07/turkey-needs-a-new-political-system
47. التحول للنظام الرئاسي في تركيا.. تحديات وسيناريوهات، على الموقع؛  
http://www.aljazeera.net/knowledgegate/opinions/2017/2/13/%D8%A7...
48. تركيا تعود للنظام الذي حكمها لأكثر من 2000 سنة، على الموقع؛  
http://www.turkpress.co/node/7476
49. دوافع الرافضين والمؤيدين للاستفتاء في تركيا، على الموقع؛  
http://www.turkpress.co/node/32508
50.    Demirtaş'tan ‘sandığa gitme’ çağrısı: Cesaret bulaşıcıdır
http://www.dihaber.org/TUM-HABERLER/content/view/15389
51.    Barzani'nin partisi evet kampanyası başlattı!
https://www.haber61.net/gundem/barzani-nin-partisi-evet-kampanyasi-baslatti-h288033.html

  
13/04/2017
زیاتر...
په‌ڕه‌یله‌ 49
ژماره‌ی بابه‌ت