كتێب
  نوێترین کتێبی نەوشیروان مستەفا.. (چەند بابەتێکی کۆمەڵناسی)

ئا/ مەجید ساڵح

پێشەکی:
کاتێک یەکەم بەرگی (بەدەم رێگاوە گوڵ چنین) ئامادە بو بۆ چاپ، لەبەر ئەوەی بابەتەکانی هەموی نوێ بون و نەوشیروان مستەفا لەو ماوەیەدا زۆر سەرقاڵی کۆمپانیای وشەو دواتر بزوتنەوەی گۆڕان بو، لێم پرسی کەی ئەم کتێبەت نوسیوە؟!، لە وەڵامدا وتی "لەو کاتەدا کە سەرقاڵی هەڵبژاردنەکان بوین".!

بەرگی دوەمی هەمان کتێب کە دەکاتە (چەند بابەتێکی کۆمەڵناسی) لە هەلومەرجێکی هاوشێوەی ئەوەی یەکەمدا نوسراوە، گەر سەختر و پڕ لە کێشمە کێشی سیاسی زیاتر نەبێ، ئەوا هیچی کەمتر نییە.

ئەوەی ئەم کتێبەی نەوشیروان مستەفا لە کتێبەکانی دیکەی جیادەکاتەوە، تەنها ناوەڕۆکە پڕ لە زانیاری و وردەکاریەکەی نییە، بەڵکو ئەو مەبەستەیە کە لە پشت نوسینی کتێبەکەیەتی و لە پێشەکیە کورت و پوختەکەیدا نوسەر زۆر بەکورتی لایەنێکی گرنگی مێژوی کورد لە ساڵی (١٨٩١) کە مێژوی دروست بونی فەوجەکانی حەمیدیەیە، تا دەگاتە (٢٠١٤) کە کاتی تەواوبونی کتێبەکەیە دەگێڕێتەوە، ئەوەی سەرنجی ئەوی راکێشاوە ئەوەیە لەو سەدەیەدا هەر لە دەوڵەتی عوسمانیەوە تا دەگاتە دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق و دواتر قۆناغی دەسەڵاتدارێتی حیزبی بەعس، چۆن توانیویانە به‌ ناوی تیره‌ و هۆز و خێڵه‌وه‌ هه‌زاران کورد لە دژی خودی کورد و نەیارەکانیان بەکاربهێنن؟!.

نەوشیروان مستەفا تەنها بەوگێڕانەوە مێژوییە ئیکتفا ناکات و دەیبەستێتەوە بە واقعی دوای راپەڕین و ئێستای کوردستانەوە لە بەشێکی دیکەی پێشەکیەکەیدا دەنوسێ (ئێستاش به‌ هه‌مان نازناوی تیره‌ و هۆز و خێڵه‌وه‌، به‌ هه‌مان نازناوی گوندو شار و ناوچه‌وه‌، سه‌دان رۆشنبیر، نوسه‌ر، شاعیر، رۆژنامه‌نوس رۆژانه‌ لاپه‌ڕه‌ی گۆڤار و رۆژنامه‌کان ره‌ش ئه‌که‌نه‌وه‌.‌ که‌سایه‌تیه‌ سیاسیه‌کانیش له‌ ناو سه‌رکردایه‌تی حیزب و، له‌ ناو وه‌زاره‌ت و سه‌فاره‌ت و پارله‌مان دا، له‌ کۆڕه‌ سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، رۆشنبیری، رۆژنامه‌وانیه‌کان دا، ململانێی نازناوی خێڵه‌کی و ناوچه‌یی ئه‌که‌ن. ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم دا چه‌ند که‌سایه‌تیه‌ک که‌ بۆ سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم رکابه‌ری یه‌کتری‌یان ئه‌کرد، هه‌ر یه‌که‌یان هه‌ڵگری نازناوی خێڵ یا ناوچه‌یه‌ک بون).

 لە کۆتایی پێشەکی کتێبەکەدا، نوسەر ئاشکرای دەکات کە مەبەست لە نوسینی ئەم کتێبە گەڕانە بەدوای سێ پرسیاری سەرەکیدا کە بریتین لە:
•    بۆچی هه‌تا ئێستاش ئه‌م گرێیه: گرێی خێڵ، گوند، ناوچه‌،‌ له‌ ده‌رونی مرۆڤی کوردا ئه‌وه‌نده‌ کاریگه‌ره‌، ئه‌وه‌نده‌ جێگه‌ی شانازیه‌ خۆی پێوه‌ هه‌ڵ بکێشێ؟

•    بۆچی ئه‌وه‌نده‌ی ئینتیما بۆ گونده‌که‌ی، شاره‌که‌ی، ناوچه‌که‌ی ئه‌ی وروژێنێ ئه‌وه‌نده‌ ئینتیما بۆ نیشتمانه‌که‌ی- کوردستان نای خرۆشێنێ و، ئه‌وه‌نده‌ی ئینتیما بۆ تیره‌که‌ی، هۆزه‌که‌ی، خێڵه‌که‌ی ئه‌ی جوڵێنی ئه‌وه‌نده‌ ئینتیما بۆ نه‌ته‌وه‌که‌ی - کورد نای بزوێنێ؟

•    بۆچی حیزبه‌کان مه‌کته‌بی کۆمه‌ڵایه‌تیان دامەزراندوە بۆ بەلاداخستنی کێشەی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز و خوێناوی له‌ کاتێک دا ده‌زگای قه‌زایی "پیشەیی" هه‌یه‌؟


چاوخشانێک بەناوەڕۆکی کتێبی بەدەم رێگاوە گوڵچنین، (چەند بابەێکی کۆمەڵناسی)
لەم هەفتەیەدا لە چوارچێوەی زنجیرە کتێبی (بەدەم رێگاوە گوڵچنین) بەرگی دوەم لە کتێبی یەکەم (چەند بابەێکی کۆمەڵناسی) دەکەوێتە بازاڕەوە.

کتێبەکە لە (٢٦٣) لاپەڕە و بە هەمان قەبارەی بەرگەکانی دیکەی (بەدەم رێگاوە گوڵچنین) لە چاپخانەی (الدار العربية للعلوم ناشرون) لە بیروت پایتەختی لوبنان چاپکراوە.

هەرچەندە ئەم بەرگە دوای نزیکەی سێ ساڵ لەبەرگی یەکەم چاپکرا، بەڵام نوسەر پێی باش بو کە درێژە پێدانی بەرگی یەکەم بێت، چونکە لە ناوەڕۆکدا بابەتەکانی ئەم بەرگە نزیکە لە کتێبی یەکەمەوە.

کتێبەکە بە دانانی واتا بۆ کۆمەڵێک وشەی کوردی بەکارهاتو لە بواری کۆمەڵناسی کوردەورای دەستپێدەکات کە نوسەر لەم کتێبەدا زۆر بەکاریهێناون و پێی وایە "ئێستا که‌ تۆژینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی – سۆسیۆلۆجی و ئه‌نترۆپۆلۆجی، ئیتنۆلۆجی، ئیتنۆگرافی... له‌ گه‌شانه‌وه‌دایه‌ و، به‌رده‌وام به‌ره‌و پسپۆڕیی قوڵتر ئه‌ڕوا، به‌ تایبه‌تی که‌ له‌ هه‌ندێ له‌ زانکۆکانی کوردستان دا به‌شی کۆمه‌ڵناسی کراوه‌ته‌وه‌. پێویسته‌ له‌ نوسینی کوردیش دا ئه‌و سه‌رمایه‌ زمانیه‌ی هه‌یه‌تی سه‌رله‌نوێ به‌ پێوانه‌ی زانستی دابه‌ش بکرێن و، هه‌ر وشه‌یه‌ک بخرێته‌ خانه‌ی به‌کارهێنانی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌وه‌".

جێگای سەرنجە کە ژمارەیەکی زۆر کەم خەڵک و پسپۆڕ و نوسەر خۆیان لە قەرەی بابەتێکی گرنگی وەک کۆمەڵناسی (سۆسیۆلۆجی) دەدەن و پەرتوکخانەی کوردی کەلێنێکی گەورەی تێدایە کە ئەویش زانستی کۆمەڵناسیە.

بۆ پراکتیزە کردنی ئەم بۆچونە و پەرت نەبونی خوێنەر لە لێکدانەوەی وشە بەکارهاتوەکانی ناواخنی کتێبەکە، نەوشیروان مستەفا چەندین وشەی داناوە لەبەرامبەریشدا مەبەست و واتاکانی شیکردۆتەوە، ئەمەش کارئاسانیەکی باشە بۆ ئەوەی خوێنەران لە لاپەرەکانی ئایندەدا لە ناو توناوتنی ناوەڕۆکی کتێبەکەدا بە ئاسانی دەرچن.

بەشی یەکەم
سەرەتای بابەتەکانی بەشی یەکەم بە (کورد و هاوسەرگیری) دەستپێدەکات، نوسەر لە رێگەی جۆرەکانی هاوسەرگیری لە ناو کوردەواری رۆدەچێتە ناو کۆمەڵێک رەفتاری کۆمەڵایەتی کورد، هاوسەرگیریەکانی کۆمەڵگای کوردەواری لە سەر کۆمەڵێک بنەما راڤەدەکات، لەوانە (هاوسەرگیری ناوخۆیی) کە دواتر بەدرێژی باسی دەکات و لە رێگەی هێنانەوەی چەندین نمونەی وەک (هاوسەرگیری ناوخۆیی _ دینی، هاوسەرگیری ناوخۆیی _ خێڵایەتی، هاوسەرگیری ناوخۆیی _ شێخایەتی، هاوسەرگیری ناوخۆیی _ چینایەتی. هاوسەرگیری ناوخۆیی _ دینی).

دوابەدوای ئەو بابەتە، بابەتێکی گرنگی دیکە دێت لەژێر ناوی (حەیران و چەند دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی)، ئەگەرچی چەندین بابەت لە سەر ‌حەیران و گۆرانی فۆلکلۆری کوردی نوسراوە، بەڵام بۆ یەکەمجارە ئەم بابەتە لە روانگەیەکی کۆمەڵناسیەوە لە لایەن کوردێکەوە بەو شێوە وردە قسەی لەسەر دەکرێت و دەشێت لە ئایندەدا ببێتە سەرەتاو سەرچاوەیەکی باش بۆ خوێندکارانی کۆمەڵناسی کە لە کۆمەڵگای کوردەواری بکۆڵنەوە. لەم بەشەدا نوسەر لە رێگەی خستنەڕوی دەقی چەندین ‌حەیرانەوە، دیاردە کۆمەڵایەتیەکانی ناو حەیرانەکانی شیکردوەتەوە.

هەر لە بەشی یەکەمی لێکۆڵینەوەکەدا کە تەرخانە بۆ قسەکردن لە سەر (تاکی کورد و رێچەڵەک)، باس لە رێچەڵەکی ئەو بنەماڵانە و هۆزانە دەکات کە رێچەڵەکیان بەلاوە گرنگ بوەو بۆیە لە زاری خۆیان و سەرچاوەکانەوە بە ناو رێچەڵەکاندا شۆڕ دەبێتەوە وەک بەشەکانی دیکە لایەنە کۆمەڵایەتیەکانی ئەم دیاردەیە دەخاتەڕو.

لایەنێکی کۆمەڵایەتی دیکەی جێی رامانی نوسەر (رایەڵەی پێوەندی خزمایەتی لە خێزانی کوردی) کە لە رێگەی پەیوەندیە خێڵایەتیەکان لە ناو (ئێلی جاف)ەوە بەو دیاردەیەدا شۆڕدەبێتەوە و دواتر لە بەشی  (خێڵی کوردی لە سایەی دەسەڵاتی عوسمانی دا) و لە رێگەی خستنەڕوی ململانێکانی هەمەوەندیەکان لە گەڵ ئەو دەوڵەتەدا کۆمەڵێک لایەنی شاراوەی کۆمەڵگای کوردی لەو سەردەمەدا دەخاتەڕو.

نوسەر تەنها بە باسکردنی کۆمەڵگای کوردی لە سایەی دەوڵەتی عوسمانیدا ناوەستێ و لە رێگەی خستنەڕوی لایەنە کۆمەڵایەتیەکانی ژیانی هەورامیەکانەوە وەک بەشێکی گرنگی کۆمەڵگای کوردستان باس لە (گوندنشینی کوردی لە سایەی دەسەڵاتی قاجاری دا) دەکات.

لەو بەشەی کە تەرخانی کردوە بۆ قسەکردن لەسەر (رایەڵەی پێوەندی دەرەبەگایەتی لە کۆمەڵگای کوردی دا)، لایەنە کۆمەڵایەتیەکانی پەیوەندی دەرەبەگایەتی (خۆشناو)ی وەک نمونەیەک هێناوەتەوە زۆر بە وردی باسی لە جۆر و شێوەی ئەو پەیوەندیانە کردوە. هەر لە مەسەلەی پێوەندی دەرەبەگایەتی لە کۆمەڵگای کوردی دا، (میراودەلی)ەکانیش وەک نمونەیەکی دیاری دیکە باس دەکات.

بەشی دوەم:
نوسەر ئەم بەشەی کتێبەکەی تەرخان کردوە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەر (رایەڵەی پێوەندی رۆحی‌ی لە تەریقەتی نەقشبەندی دا). توێژەر زۆر بە وردی بە ژیاننامەی (مەولانا خالیدی نەقشبەندی)دا رۆدەچێت و. هەر لە تافی لاوێتیەوە تا دەگاتە ئاوارەبون و مردنی لە غوربەت، ورد و درشتی لایەنە کۆمەڵایەتی و ئاینی و هەڵوێستەکانی خودی مەولاناو تەریقەتەکەی و پەیکەری رێکخراوەیی تەریقەتەکەی دەخاتەڕو، دواتر بە تێبینیە کورت و پوختەکانی رای خۆی لەسەر هەریەکەیان دەردەبڕێت و لێکدانەوە بۆ قەسیدەو شیعرەکانی دەکات و زۆر لایەنی نهێنی ئاشکرا دەکات و رای خۆی لەسەر دەردەبڕێ.

بەشی سێیەم:
بەشی سێیەمی کتێبەکەش تەرخانە بۆ (بەهائوڵا لە سلێمانی) نوسەر ئەم بەشەی بە خستنەڕوی کورتە مێژویەکی سەرهەڵدان و تەشەنە سەندنی ئاینی بابی و بەهایی لە ئێران و عێراق دەستپێدەکات. دواتر باس لە هاتنی رابەری ئاینی بابی میرزا حوسینعلی (بەهائوڵا) دەکات بۆ سلێمانی لە ساڵی (١٨٥٤) بەناوی خوازراوی دروێش محەمەد و گیرسانەوەی لە خانەقاکەی مەولانا خالید و دواتر جارجارەش لە ئەشکەوتێکی سەرگەڵو خۆی گۆشەگیرکردوە.

نوسەر پێی وانیە هاتنی ئەم زاتە بۆ سلێمانی بەڕێکەوت بوبێت و لای وایە کە بەهائوڵا پێش هاتنەکەی ئاگای لە سلێمانی و خانەقاکەی و تەریقەتی نەقشبەندی هەبوبێت و تەنانەت ئەگەری ئەوەش دادەنێ کە جۆرێ لە ناسیاوی بە شێخانی سەرگەڵوەوە هەبێت.

هەرلەم بەشەدا نوسەر باس لە پەیوەندیەکانی بەهائوڵا بە کەسایەتیەکانی سلێمانی بە تایبەتی کوڕەکانی شێخ سراجەدین، شێخ محەمەد ئەبولبەها و شێخ عبدولڕحمان ئەبولبەها و بێسارانی و شێخ عبدولڕحمان خالیس دەکات.

بەسەرهاتی ئاشکرا بونی بەهائوڵا لە سلێمانی و دواتر لە سەرگەڵو، ئەنجا دۆزینەوەی لە لایەن کەسوکارو موریدەکانیەوە چیرۆکێکی سەیرو دراماتیکە، نوسەر زۆر جوان لە زاری سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانەوە گیێڕاویتیەوە.

لە کۆتایی ئەم بەشەدا دانەری کتێبی (چەند بابەتێکی کۆمەڵناسی) باسی لە هۆکارەکانی تەشەنە نەسەندنی ئاینی بابی لە سلێمانی کردوەو لە دو خاڵدا کۆی کردونەتەوە، خوێندنەوەی ئەو دو هۆکارەو هەمو کتێبەکە بۆ خوێنەرانی ئازیز بەجێدێڵم.
07/06/2015
زیاتر...