Print WWW.GORRAN.NET
 شیکردنەوەی رێککەوتنی دانەغاز و حکومەتی هەرێم
9/13/2017 2:49:18 AM
هەرێمى کوردستان لە رێککەوتنى دوەمى وەزارەتى سامانە سروشتیەکان و حکومەت لەگەڵ کۆمپانیاى دانەغاز و هاوبەشەکانى زیانى تر دەکات و کۆى زیانەکانیش بە (60) ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، ئەوەش بەپێى شیکارییەکى ژورى توێژینەوەى سیاسى بزوتنەوەى گۆڕان.

لەو شیکارییەدا؛ خاڵەکانى رێککەوتنەکانى حکومەت و کۆمپانیاکە رونکراوەتەوە لەگەڵ ئەو زیانانەى بەهۆى سیاسەتى هەڵەى ئابورییەوە بەر هەرێمى کوردستان کەوتوە و خەڵک باجەکەى دەدەن.


دەقى شیکارییەکە:
شیکردنەوەی رێککەوتنی دانەغاز و حکومەتی هەرێم
ئامادەکردنی: ئەنوەر کەریم

رۆژی (4/4/2017) کۆمپانیاى دانەغاز رێککەوتنێکی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا واژۆ کرد بەناوی (پرۆتۆکۆڵی هاوپەیمانی ستراتیجی)، بەپێی رێککەوتنەکە؛ کۆمپانیای دانەغاز و هاوبەشەکانی، وەبەر‌هێنان بکەن لە کێڵگەکانی کۆرمۆر‌ و چەمچەماڵ. 
ناوەڕۆکی رێککەوتنەکە بەم شێوەیەیە: 
1. هاوبەشەکانی کۆندێسەیت (نەفتا)‌و (LPG) واتە غازی چڕ و شلی ماڵان بۆ دانەغاز و هاوبەشەکانی بێت. 
ئەم دو سەرچاوە گرنگە بۆ ئەوان بێت کە ئەمە زیانە گەورەکە بو، حکومەتی هەرێم دوایی درکی بەم هەڵە گەورەیە کرد.
2. لەبەرامبەر ئەو دو داهاتەی کە لە نەفتا و غازی چڕو شل دەستی دەکەوێت، دانەغاز دەبێت وەبەر‌هێنان بکات لە غازی سروشتیەکەدا و غازە سروشتیەکە بە بێ بەرامبەر بدرێت بە حکومەتی هەرێم.

ئەوە بو لە ساڵی (2008) دا دانەغاز توانی نەفتاو غازی سروشتی وەبەربهینێت و لە ساڵی (2011) توانی غازی چڕو شلی ماڵان وەبەربهێنیت. وەزارەتی سامانە سروشتیەکان بڕیارێکی نابەجێی دابو بەسەر دانەغاز و هاوبەشەکانیدا و ئەوەش ئەوە بو کە نەفتاو غازە چڕو شلەکە دەبێت تەنها بفرۆشرێت بە کۆمپانیاکانی ناوخۆ، واتە کۆمپانیا حیزبیەکان. دواتر حکومەت بە نرخی بۆرسەی جیهانی پارە بدات بە دانەغاز، بەڵام حکومەت نەفتاو غازی چڕو شلەکەی بەهەرزان دەفرۆشتە کۆمپانیا حیزبیەکان. 

لە کاتێکدا دەبوایە حکومەت جیاوازی نرخەکە بدات بە دانەغاز و هاوبەشەکانی. 

کێشەکان  لێرەوە سەرچاوەیان گرت، حکومەت زانی هەڵەی گەورەی کردوە لە جۆری گرێبەستەکەدا بۆی دەرکەوت کە دانەغاز رۆژانە چەند قازانج دەکات،  ئەوەی بە هەڵەیەکی گەورە زانی کە ئەو هەمو پشکەی داوە بە دانەغاز و هاوبەشەکانی. بۆیە دەستیکرد بە بیانوگرتن بە دانەغاز تا کێشەکە چوە دادگای  ناوبژیوانی لەندەن، ئەوە بو داناغاز داوای (26.5) ملیار دۆلاری دەکرد بۆ ئەوەی قەرەبو بکرێتەوە، بەرامبەر ئەوەی کە کارەکانی وەستاوە لەهەرێمی کوردستاندا.
دواتر لە دادگای واشنتۆن کە لە رۆژی (1-5-2017) داخوازیەکی پێشکەشی دادگای واشنتۆن کرد لە ئەمەریکا، بۆ ئەوەی دوا بڕیاری ئەمەریکا وەربگرێت.

حکومەتی هەرێم لەساڵی (2013)وە دەیەوێت ئەم دو کێڵگە گەورەیە لەدانەغاز وەربگرێتەوە و مۆڵەتی کارکردنى لێ بسەنێتەوە، بەڵام لەبەر لاوازی  هەڵوێستى حکومەتی هەرێم لەدادگای لەندەن‌ و ئامادەنەکردنی کەیسێکی بە‌هێز بەدەست حکومەتی هەرێمەوە، بۆیە بە ناچاری کەیسەکەیان لە دەرەوەی دادگا زۆر بەخراپی چارەسەرکرد.

ئەوە بو لە رۆژی (30-8-2017) لە لێدوانیکی کۆنفرانسی نێوان وەزیری سامانە سروشتیەکان و بەرێوەبەری دانەغازدا رێککەوتنەکە ئاشکرا کرا، بە جۆریک رێککەوتبون کە کۆتایی بە کێشەکان بهێنرێت لە دادگای لەندەن و واشنتۆن ئەمەش پەلە پەلی زۆری پێوە دیارەو هیچ ئامادەیەکی پێش وەختی بۆ نەکراوە،  چونکە نەدەبو ئەو هەمو قازانجە بدرێت بە دانەغاز و هاوبەشەکانی. بەناوی (HoA) (رێککەوتنی سەرەتایی یان بەرایی).

لێکەوتە و زیانی بەرهەمی رێککەوتتنامەکە
دوای (10)ساڵ و (پێنج) مانگ، واتە لەساڵی (٢٠٠٧)ەوە تا ئێستا زیانى ئەو رێککەوتنەى سەرەتا ئەنجامدرا، بۆ هەرێم بەم جۆرەی لای خوارەوەیە: 
1. حکومەتی هەرێمی کوردستان (15) ملیار دۆلاری داوە بە گازۆیل بۆ کارەبای هەرێم کە بڕێکی زۆری ئەو پارەیە بوە بە ‌قازانجی کۆمپانیا حیزبیەکان.
2. دانەغاز کارەکانی وەستاوە و زیانێکی زۆری بە ئابوری هەرێمی کوردستان گەیاندوە.
3. بڕی (2.239) ملیار دۆلاری ئەمریکی بدرێت بە دانەغاز و هاوبەشەکانی وەک قەرەبو کە بەم شێوەیەیە:
* بڕی (600) ملیۆن دۆلار بە پەلە بدریت بە دانەغاز و هاوبەشەکانی.
* بڕی (400) ملیۆن دۆلار بخرێتە هەژماری بانکیەوە تەنها بۆ وەبەر‌‌هێنان خەرج بکرێت. 
* بڕی (1.239) ملیار دۆلار دوایی بخرێتە سەر تێچوی خەرجکردن و دوایی لە داهات وەربگیرێتەوە.
* ئەم بڕە پارەیە بەشی چوار مانگی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەکات و زۆریشی زیاترە.

4. بڕی ئەو قازانجەی کە لە غازی سروشتی-دا بۆ دانەغاز دانراوە رێژەکەی (22%)ـە و ئەمەش بڕێکی زۆرە، هەرچەندە جاران نەدەبو بەپێی رێککەوتنە کۆنەکە هیچ  قازانجێک لەغازی سروشتی بۆ دانەغاز بێت، کە ئەمە زۆر زیاتر لەو بڕە پارەیەی کە دانەغاز داوای دەکرد، کە (26.5) ملیار دۆلار بو لەدادگای واشنتۆن.

5. جیاوازیەکە ئەوەیە ئێستا دانەغاز زۆر بە هێواشی و لەسەرخۆ ئەم بڕە پارەیە لە حکومەتی هەرێم وەردەگرێتەوە، تا کۆتایی دەرهێنانی غازەکە. ئەمەش زۆر زیاترە لەو بڕە قازانج و پارەیەى وەک قەرەبو داوای دەکرد.

6. وەزیری سامانە سروشتیەکان دەڵێت؛ قازانجەکەی وەک( گرێبەستی هاوبەش) بۆ کۆمپانیا بیانیەکانی بواری نەوت لە هەرێمی کوردستاندا حساب کراوە. 
باشە لێرەدا بۆ ئەم قازانجە گەورەیە لە کاتێکدا هەمو جیهان دەزانیت کۆڕمۆر و چەمچەماڵ دو بلۆکی گەورەی جیهانین، دەبوایە بە گرێبەستی (خزمەتگوزاری) بدرایە بە دانەغاز، کە عێراق ئەو جۆرە گرێبەستە بەکار دە‌هێنێت.
لە هەمو جیهاندا بەو شێوەیەیە کاتێک دڵنیابوی سامانەکە لە ژێر ئەو زەویەدایە بەپێی زانستی جێۆلۆجی.

7. لەو شوێنانەی کە ریسک (موجازەفە) هەیە دەبێت سود لە (گرێبەستی هاوبەش) وەربگیرێت، هەروەها بڕی (22%) دەدرێت بە قازانجی (گرێبەستی هاوبەش) کە لە هیچ شوێنێکی جیهاندا ئەم بڕە قازانجە نادرێت بە هیچ کۆمپانیایەک، چونکە بڕی قازانج بە پێی رێژەی تێکڕای گەشەی بەرهەمی ناوخۆ دیاری دەکرێت. 
لەم کاتە خراپەی کە ئابوری هەرێمی کوردستان لە پوکانەوەدایە، بە پێی هیچ لۆژیکێکی ئابوری ئەمە شیکار ناکرێت.

8. رێککەوتنەکە درێژکراوەتەوە بۆ ساڵی (2049)، ئەوە لەکاتێکدایە؛ کە رێککەوتنەکەی پێشو لەساڵی (2032) کۆتایی پێدەهات.

9. بلۆکی (19-20) خرایە سەر سنوری کێڵگەی کۆرمۆڕ، واتە سنورەکە لە گەورە بوندایە، ئەمەش وەک ئەوە وایە کۆمپانیاکانی نەوت بتوانن زیاتر بڕیارەکانی خۆیان بسەپێنن بەسەر هەرێم دا. 
بۆیە ئەمجۆرە رێککەوتنە بە پەلەیە زیانی گەیاندوە بە سامانی هەرێمی کوردستان، لەکاتێکدا دەتوانرا زۆر قازانج لەو دو کێلگە گەورەیە بکرایە، بەداخەوە "لەسایەی هەڵەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان کە نایەویت ئابوری ئەم ناوچەیە بگەشیتەوە بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە قۆرخکردنی دەسەڵات"، یەکێتی نیشتمانی کوردستانیش کۆمپانیا حیزبیەکەی سودمەند بوە لە کڕینی نەفتا و غازی ماڵان بەنرخێکی کەمتر، هەر لەبەرئەوەشە چاوی پۆشیوە لەم بەهەدەردانە گەورەیەی سەروەت و سامانی خەڵک.

ئەگەر ئەم رێککەوتنە گەورە هەڵەیە بەو هەمو زیانەوە کە لەکاتی  خۆیدا واژۆ کراو جێبەجێبکرایە دەتوانرا: 

1. کارگەی پترۆکیماویەکە تەواو بوایە قازانجێکی باشی دەبو بۆ خەڵكی کوردستان.
2. هەزاران هەلی کار بۆ خەڵکی ناوچەکە رەخسابو. 
3. کۆمەڵگای نیشتەجێبون دروست کرابو.
4. کارەبای کوردستان بەتەواوی دەستەبەرکرابو، دەتوانرا هەناردەی عێراق بکرایە و دەبوە داهات بۆ کوردستان.
5. دەکرا بە بۆری غاز بۆ ماڵان و کارگەکان رابکێشرایە بۆ گەرم کردنەوە و کارپێکردنی کارگەکان بەکاربهێنرایە. ئەو نەوتەی کە ئێستا بۆ گەرمکردنەوەی ماڵان بەکاردێت هەناردە بکرایە بۆ بازاڕەکانی جیهان.

لە کۆتاییدا بەپێی خەمڵاندنی (ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆران – گۆشەی ئابوری) کۆی زیانەکانی ئەم رێککەوتنەی حکومەتی هەرێم و دانەغاز نزیکەی (60.000.000.000) شەست ملیار دۆلاری ئەمەریکی لە دانیشتوانی هەرێمی کوردستان دەکەوێت، بە هۆی سیاسەتەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستانەوە. 

بۆ زانیاری زیاتر لە بارەی رێککەوتنەکە بڕوانە؛
دەقی رێککەوتنی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و دانەغاز بەزمانی کوردی؛
http://mnr.krg.org/index.php/ku/media-center-ku/press-release/595-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%88%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%89-%D9%87%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8E%D9%85%D9%89-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%A7-%DA%AF%D8%A7%D8%B2-%DA%95%DB%8E%D9%83%D9%83%D9%87%E2%80%8C%D9%88%D8%AA%D9%86 

دەقی رێککەوتنی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و دانەغاز بەزمانی ئینگلیزی؛
JOINT PRESS RELEASE: KRG AND PEARL CONSORTIUM REACH FULL AND FINAL SETTLEMENT
http://mnr.krg.org/index.php/en/press-releases/594-joint-press-release-krg-and-pearl-consortium-reach-full-and-final-settlement